Никколо Макиавеллининг «Ҳукмдор» (Il Principe) асари 1513 йилда ёзилган бўлиб, Ғарб сиёсий фикри ва сиёсатшуносликда инқилобий аҳамиятга эга бўлган асар сифатида эътироф этилади. У Европа давлатлари шаклланиши даврида сиёсий куч, ҳокимият ва давлат бошқаруви ҳақидаги анъанавий қарашларни қайта кўриб чиқишга асос солди.

Асарнинг асосий ғояси

Макиавелли «Ҳукмдор»да сиёсатни диний ва ахлоқий меъёрлардан ажратиб кўради:

•    Сиёсатнинг асосий мақсади — ҳокимиятни эгаллаш ва уни мустаҳкам ушлаб туриш.

•    Ҳукмдорнинг ишлари унинг шахсий ахлоқига қаралмайди; унинг ҳаракатлари давлатнинг манфаатлари билан баҳоланади.

•    Макиавелли мақсаднинг воситани оқлашини илгари суриб, «этикани сиёсатдан айриш» назариясига асос солди.

Ғарб сиёсатшунослигидаги таъсири

 Реализм мактаби асосчиси сифатида

Макиавелли реализм сиёсий мактабида асосий намуналардан бири ҳисобланади:

•    Халқаро муносабатларда давлатлар фақат ўз манфаатларини кўзлайди.

•    Сиёсатда куч, айёрлик, зарур бўлганда қаттиққўллик муваффақият калити сифатида кўрилади.

 

Сиёсий прагматизм ва давлат тизимлари назарияси

«Ҳукмдор» Ғарбда давлатчилик назарияларига илк замонларда амалиётга йўналтирилган қарашларни олиб кирди:

•    Диний қонунлар ва идеализм ўрнига реал ҳаётдаги сиёсий механизмлар таҳлилига асосланган.

•    Жон Локк, Тома Гоббс, Спиноза ва кейинчалик Монтескье каби сиёсатшуносларнинг қарашларига илҳом манбаи бўлди.

 Сиёсий технологиялар ва давлат қурилишидаги ўрни

Макиавелли асарлари Ғарбда сиёсий технологиялар ва давлат қурилиши тажрибасида (масалан, Франциядаги абсолютизм ва Германиядаги давлатчилик ривожида) назарий асос сифатида ўрганилган.

Замонавий сиёсатшуносликдаги баҳолар

Макиавеллининг «Ҳукмдор»и сиёсий амалийликнинг кучли намунаси сифатида баҳоланади:

•    Бир томондан, уни айёрлик ва зулмни ақлли қилиб кўрсатади, деган танқидлар бор.

•    Иккинчи томондан, у давлатнинг мустақиллиги ва барқарорлигини таъминлаш учун ҳокимиятнинг рационал бошқаруви моделини таклиф қилган деб эътироф этилади.

Хулоса

«Ҳукмдор» Ғарб сиёсатшунослигида ҳокимиятнинг реал механизмлари ва давлат манфаатларини биринчи ўринга қўйиш ғоясини мустаҳкамлаб қўйди. У реализм, прагматизм ва сиёсий технологиялар назарияларига асос солиб, бугунги кунда ҳам давлатчилик ва халқаро муносабатлар таҳлилида асосий манба сифатида ўрганилади.

Абу Муслим (профессор)