Никколо Макиавеллининг «Dell'arte della guerra» (Ҳарбий санъат тўғрисида) асари XVI аср бошларида ёзилган бўлиб, у ҳарбий иш, давлат қурилиши ва жамиятнинг мудофаа салоҳияти ҳақидаги илмий-амалий мулоҳазаларни ўз ичига олади. Бу асар Макиавеллининг давлатчилик ва сиёсат ҳақидаги кенг қарашларининг табиий давоми бўлиб, унда муаллиф самарали ҳарбий тизим давлатнинг мустаҳкамлиги ва барқарорлиги учун асосий шарт деб ҳисоблайди.
Асарнинг асосий мазмуни
Асар 1521 йилда чоп этилган бўлиб, суҳбат услубида ёзилган. Макиавелли ўз фикрларини ҳикоя қилаётганда суҳбат иштирокчилари орқали турли қарашларни баён этади. Асарнинг асосий мазмуни қуйидагилардан иборат:
1. Миллий армиянинг аҳамияти: Макиавелли ёлланма аскарлар ва хорижий ҳарбий кучлар давлат учун хавфли эканини таъкидлайди. Унинг фикрича, фақат миллий армия — ўз Ватани учун жонини фидо қилишга тайёр аскарлар орқали давлат ўз мустақиллигини сақлаб қолиши мумкин.
2. Юксак ҳарбий интизом: Макиавелли армияда қатьий интизом ва қатъиятли тарбиянинг зарурлигини қайд этади. У римликлар армияси мисолида ҳарбий машғулотлар ва жанговар тайёргарликнинг аҳамиятини кўрсатади.
3. Қўшиннинг тузилиши: Асарда армия тузилиши, аскарларни жойлаштириш ва тактик ҳаракатлар каби масалалар батафсил баён қилинади. Макиавелли рим легионлари тузилиши ва тактикасига катта эътибор қаратади.
4. Ҳарбий санъат ва давлатчилик: Макиавелли давлат ва ҳарбий санъатни бир-биридан ажратмаслик лозимлигини таъкидлайди. Ҳар қандай кучли давлат ҳарбий қудрат билан таъминланган бўлиши шарт, дея ҳисоблайди.
Асардан танланган машҳур иқтибослар
«Ҳар бир давлатнинг пойдевори — яхши қонунлар ва яхши қўшинлардир. Ва қўшинсиз яхши қонун бўлмайди.»
«Ёлланма қўшинлардан ёмонроқ ва хавфлироқ нарса йўқ, уларнинг қудрати паст ва уларнинг салоҳияти шубҳалидир.»
«Қўлда қурол тутиш ва уни ишлатишни ўрганиш — ҳар бир эркин инсоннинг бурчи, чунки қурол давлат эркинлигининг кафолатидир.»
Илмий аҳамияти ва таржимаси
Макиавеллининг «Ҳарбий санъат тўғрисида» асари нафақат ҳарбий ишни ташкил қилиш борасида, балки давлат қурилиши ва сиёсий барқарорликни таъминлашда ҳам муҳим манба ҳисобланади. Унинг ғоялари бугунги кунда ҳам давлат мудофаа концепциялари ва ҳарбий стратегиялар таҳлилида долзарб аҳамиятга эга.
Ушбу асар ўзбек тилига илк бор Абу Муслим тарафидан томонидан таржима қилинди. Бу таржима орқали асарнинг асосий ғоялари ва тарихий аҳамияти ўзбек ўқувчиларига етказилди ва мамлакатимиздаги ҳарбий ва сиёсий фикр юритиш анъаналарига ўзига хос ҳисса қўшди.
