Давлатларнинг суверенитети ва ҳудудий яхлитлиги халқаро муносабатларнинг асосий тамойилларидан бири ҳисобланади. Бир давлатнинг бошқа бир давлат ҳудудига рухсатсиз ҳарбий зарба бериши ёки бомбардимон қилиши халқаро ҳуқуқнинг фундаментал нормаларини жиддий равишда бузади. Бу ҳаракатлар, ҳар қандай асосга эга бўлмасин, халқаро тинчлик ва хавфсизликка таҳдид солади ҳамда халқаро ҳамжамият томонидан қораланади.

Халқаро ҳуқуқнинг асосий тамойиллари

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) Низоми халқаро ҳуқуқнинг пойдевори бўлиб хизмат қилади ва давлатлар ўртасидаги муносабатларни тартибга солувчи асосий қоидаларни белгилайди. Унинг 2-моддасининг 4-бандига кўра, барча аъзо давлатлар ўзларининг халқаро муносабатларида ҳар қандай давлатнинг ҳудудий яхлитлиги ёки сиёсий мустақиллигига қарши куч ишлатиш таҳдидидан ёки куч ишлатишдан тийилишлари шарт. Бу қоида ҳуқуқий кучга эга бўлиб, давлатларнинг бир-бирига қарши ҳарбий агрессиясини қатъиян тақиқлайди.

Бундан ташқари, давлат суверенитети тамойили ҳар бир давлатнинг ўз ички ва ташқи ишларини эркин белгилаш ҳуқуқини англатади. Бошқа давлат томонидан ҳарбий аралашув ёки бомбардимон қилиш бу суверенитетнинг бузилишидир. Халқаро ҳуқуққа кўра, ҳеч бир давлат бошқа давлатнинг ички ишларига аралашиш ҳуқуқига эга эмас, агар БМТ Хавфсизлик Кенгаши томонидан тасдиқланган бирор қарор мавжуд бўлмаса.

Куч ишлатишга рухсат берувчи истиснолар

Халқаро ҳуқуққа кўра, куч ишлатишга фақат икки ҳолатда рухсат берилади:

1.    Ўз-ўзини ҳимоя қилиш ҳуқуқи (БМТ Низомининг 51-моддаси): Агар давлат қуролли ҳужумга учраган бўлса, у ўзини ҳимоя қилиш учун зарур ва мутаносиб чораларни кўришга ҳақли. Аммо бу ҳуқуқ фақат ҳужум содир бўлганида ёки бевосита таҳдид мавжуд бўлгандагина амал қилади ва Хавфсизлик Кенгашига зудлик билан хабар берилиши керак. Ўз-ўзини ҳимоя қилиш ҳуқуқи бошқа давлат ҳудудидаги объектларни бомбардимон қилиш учун универсал рухсат бермайди, айниқса ҳужум таҳдиди аниқ ва бевосита бўлмаса.

2.    БМТ Хавфсизлик Кенгашининг рухсати: БМТ Низомининг VII бобига мувофиқ, Хавфсизлик Кенгаши халқаро тинчлик ва хавфсизликка таҳдид мавжуд бўлганда ёки агрессия содир бўлганда, коллектив хавфсизлик чоралари, жумладан, ҳарбий куч ишлатиш тўғрисида қарор қабул қилиши мумкин. Аммо бундай қарорсиз, якка тартибдаги ҳарбий ҳаракатлар халқаро ҳуқуққа зид ҳисобланади.

Бир давлатни бомбардимон қилишнинг оқибатлари

Бир давлатнинг бошқа бир давлатни бомбардимон қилиши халқаро ҳуқуқни бузишдан ташқари, бир қатор салбий оқибатларга олиб келади:

•    Минтақавий беқарорлик: Бундай ҳаракатлар минтақавий кескинликни кучайтириб, кенг кўламли можароларга олиб келиши мумкин.

•    Инсонпарварлик инқирози: Ҳарбий зарбалар тинч аҳоли орасида қурбонларга, инфратузилманинг вайрон бўлишига ва қочқинлар сонининг ортишига сабаб бўлади.

•    Халқаро тизимга путур етиши: Халқаро ҳуқуқнинг бузилиши БМТ ва бошқа халқаро ташкилотларнинг обрўсига путур етказади, шунингдек, давлатлар ўртасидаги ишончни сусайтиради.

•    Жавобгарлик: Халқаро ҳуқуқни бузган давлат халқаро жавобгарликка тортилиши мумкин, бу эса санкциялар ёки ҳарбий ҳаракатлар шаклида бўлиши мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, бирон бир давлатнинг бошқа давлатни бомбардимон қилиши, агар бу БМТ Хавфсизлик Кенгаши томонидан тасдиқланган ўз-ўзини ҳимоя қилиш зарурати ёки қарори билан асосланмаган бўлса, халқаро ҳуқуқнинг жиддий бузилиши ҳисобланади. Бундай ҳаракатлар халқаро тинчлик ва хавфсизликка таҳдид солиб, инсонпарварлик фожиаларига олиб келиши мумкин. Шу сабабли, халқаро ҳамжамият давлатлар ўртасидаги низоларни тинч йўл билан ҳал қилишга ва халқаро ҳуқуқ нормаларига риоя қилишга ундаши керак.

Абу Муслим