Сўнгги ўн йилликларда Ислом оламида турли ғоявий оқимлар пайдо бўлиб, улар орасида мадҳалийлик (мадхалия) йўналиши айрим ҳукуматлар сиёсатини қўллаб-қувватлаши билан алоҳида ажралиб турди. Бу йўналишни Саудиялик уламолардан бири – Рабиъ ибн Ҳодий ал-Мадхалий билан боғлашади. Мазкур оқим ўзини «асосий салафий йўналиш» сифатида танитган бўлса-да, амалий жиҳатдан ҳукуматларни сўзсиз қўллаб-қувватлаши билан танилган.

1. Мадҳалийликнинг пайдо бўлиши ва асосий ғоялари

Мадҳалийлик Саудия Арабистонида 1990-йиллар давомида шаклланди. Бу оқим Рабиъ ал-Мадхалийнинг таълимотлари асосида:

•    Мусулмон ҳокимга қарши чиқмасликни,

•    Ҳоким фосиқ бўлса ҳам, унинг зулмига сабр қилишни,

•    Ҳар қандай намойиш, митинг ёки исённи ман этишни,

•    Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб ва шайхул-ислом Ибн Таймия таълимотларини асос сифатида олган ҳолда, «амалий жиҳатдан» ҳукуматлар манфаатига хизмат қилишни асос қилади.

Бу фикрлар Қуръон ва суннатдан олинган баъзи далиллар орқали асосланади, лекин мадҳалийлар бу далилларни фаол сиёсий қўллаб-қувватлаш асосига айлантириб юборади.

2. Ҳукумат сиёсати ва мадҳалийлар: ҳамкорликнинг таҳлили

Мадҳалийлар, айниқса, Саудия, Миср, БАА, Баҳрайн, Иордания каби мамлакатларда ҳукуматларнинг ички ва ташқи сиёсатини қўллаб-қувватловчи диний асос сифатида фаолият юритади. Улар:

•    Оммавий ахборот воситалари орқали аҳолида ҳокимиятга итоат туйғусини мустаҳкамлайди.

•    Ёшлар ва диний гуруҳлар орасида радикал қарашларни «фиқҳий сабаблар билан» тарқаётган деб таърифлаб, ҳар қандай сиёсий танқидни бидъат сифатида таърифлайди.

•    Бошқа исломий ҳаракатларни (Ихвонул-муслимин, Таблиғ, Ҳизбчилар) «харобагар ва фитначи» деб аташ орқали ҳукуматнинг сиёсий рақибларини диний асосда заифлаштиради.

3. Илмий ва шариат нуқтаи назаридан баҳолаш

а) Ибратли нуқталар:

•    Мадҳалийлар фитналардан сақланиш, ижтимоий барқарорлик ва ихтилофдан қочиш масалаларида ислоҳий позицияни олдинга суришади.

•    Бу қараш тарихий исломдаги «амр бил маъруф ва наҳй анил мункар» (яхшиликка чақириш ва ёмонликдан қайтараш) тамойилига мувофиқ кўринади.

б) Танқидий нуқталар:

•    Ҳукуматнинг зулмларини ёки адолатсизликларини кўр-кўрона оқлаш исломнинг адолат, ҳақ сўз ва золимга қарши туриш тамойилларига зид келади.

•    Қуръонда золимларга ёрдам бериш тўғрисидаги огоҳлантирувчи оятлар (Ҳуд сураси, 113-оят) мавжуд:

" Зулм қилганларга мойил бўлманглар. Яна сизни дўзах олови тутмасин." (Ҳуд сураси, 113-оят)

•    Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам ҳадисда зулмга қарши сўзлашни иймоннинг юқори даражаси сифатида таърифлаганлар:

«Энг афзал жиҳод — золим ҳоким олдида ҳақ сўзни айтишдир.»

(Абу Довуд, Сунан, 4/124)

4. Мадҳалийлик ва бошқа исломий ҳаракатлар ўртасидаги зиддият

•    Мадҳалийлар кўпинча Ихвонул-муслимин, Таблиғ, ва бошқа исломий ҳаракатларга қарши қаттиқ танқидлар билан чиқишади.

•    Уларнинг сиёсатдан узоқ туриш ёки танқидий позицияси, мадҳалийлар томонидан фитначилик ва бидъатчилик сифатида таърифланади.

•    Бу эса исломий жамиятда қарама-қаршиликлар ва диний поляризациянинг кучайишига сабаб бўлади.

Хуллас, мадҳалийлик — бу исломий фикрий оқим бўлиб, ҳукуматларни қўллаб-қувватлаш орқали диний ва сиёсий барқарорликни таъминлашни мақсад қилиб қўйган. Бироқ уларнинг ҳаддан ташқари ҳокимиятчи позицияси баъзан исломнинг ҳақ сўз, адолат ва золимга қарши курашиш каби асосий қоидаларига зид ҳолатларга олиб келади. Шу сабаб, ҳар қандай оқимга нисбатан, хусусан, ҳукуматга нисбатан муносабатда ҳам ҳақ ва адолат мезонини сақлаш исломий нуқтаи назардан энг муҳим талаб бўлиб қолаверади.

Эрон–Исроил можароси фонида мадҳалийлар (мадхалийлар)нинг позицияси — кўпинча аниқ ва очиқ шаклда намоён бўлмаган, аммо уларнинг умумий фикрий ва сиёсий йўналиши асосида тушунилади. Буни таҳлил қилишда қуйидаги асосий нуқталарга эътибор қаратиш керак:

Мадҳалийликнинг умумий сиёсий позицияси

Мадҳалийлар, Рабиъ ал-Мадхалий ва унга эргашувчи шогирдларининг таълимотлари асосида, ҳозирги ҳукмдорларни танқидсиз қўллаб-қувватлаш позициясини эгаллайди. Уларга кўра:

•    Ҳар қандай ҳокимга қарши чиқиш — фитна ва шариатга хилоф,

•    Ҳатто фосиқ ва золим бўлса ҳам ҳокимга бўйсунмоқ керак,

•    Сиёсий баҳс ва қарши чиқиш – "ихтилоф ва умматнинг парокандалиги"га олиб келади.

Бу қарашлар уларни кўпинча ҳозирги ҳукуматлар (айниқса Саудия, БАА, Миср ва бошқалар)нинг сиёсий режалари ва ташқи сиёсатини қўллаб-қувватлашга олиб келади.

Эрон–Исроил можароси бўйича мадҳалийлар нуқтаи назарининг хос жиҳатлари

•    Эронни "раафизий шиалар" деб аташ – мадҳалийлар таълимотида Эронни ақийда жиҳатидан оғир танқид қилиш бор. Улар Эронни «бидъатчи», «шиъа хавфи» манбаи сифатида баҳолайди.

•    Хизбуллоҳ ва Фаластинни танқид қилиш – мадҳалийлар кўпинча Эрон қўллаб-қувватлаётган гуруҳларни (Хизбуллоҳ, Ҳамас) ҳам "сиёсий ҳаракатлар", "ихвончи", "шиъа таъсиридаги жангчи ҳаракатлар" деб рад этишади.

•    Исроилга қарши очиқ позиция эгалламаслик – мадҳалийлар, жумладан уларнинг Саудия ва БААдаги шогирдлари, Исроилга қарши очиқ ҳужум қилмайди. Бу уларнинг ҳукмдорларни танқид қилмаслик ва уларнинг ташқи сиёсатини қўллаб-қувватлаш тамойилига мос келади.

Сиёсий ва идеологик натижа

Шу сабабли, Эрон–Исроил уруши фонида:

•    Мадҳалийлар Эронга қарши оғир танқидлар қилиши мумкин, лекин Исроилга қарши курашни қўллаб-қувватламайди.

•    Улар Фаластинни қўллаб-қувватлаётган Ҳамас, Ислам Жиҳоди ва бошқа гуруҳларни ҳам "ихвончилар" деб рад этишади.

•    Амалда уларнинг позицияси — Исроилга қарши эмас, балки шиъалик ва сиёсий исломга қарши бўлиб қолади.

Аниқ мисоллар ва баёнотлар

•    Саудиядаги баъзи мадҳалий имомлар ва даъватчилар — 2021–2024 йиллар давомида Ҳамаснинг Исроилга қарши ҳужумларини "умматни ҳалокатга етаклайдиган фитна", деб атаган.

•    БААдаги мадҳалий оқим ва муфассирлар Эронни "шиъа экспансияси" деб атаб, Исроилга қарши курашга ижобий баҳо бермаган.

Эрон–Исроил уруши фонида мадҳалийлар асосан Эронга қарши, аммо Исроилга қарши курашни ҳам қўллаб-қувватламайдиган, ҳукуматларнинг расмий позициясини сўзсиз қўллаб-қувватловчи нейтрал–мухолифона позицияда бўлиб келмоқда. Улар учун "Эрон — бидъатчи давлат", "Фаластиндаги ҳаракатлар — сиёсий ихвончилар", "Ҳақиқий жиҳод — ҳокимиятга қарши эмас" деган шиорлар муҳимдир.

Эрон–Исроил уруши фонида мадҳалийлар позицияси 

Сўнгги ўн йилликда мусулмон дунёсидаги геосиёсий муаммолар, хусусан Эрон ва Исроил ўртасидаги қарама-қаршиликлар глобал даражада таъсир ўтказаётган бўлса-да, исломий оқимлар бу масалада ҳар хил позицияларни эгаллаб келмоқда. Қуйида мадҳалийлар йўналиши (мадхалия)нинг Эрон–Исроил зиддиятидаги қарашлари илмий таҳлил қилинади.

Мадҳалийликнинг ғоявий асослари ва сиёсий ёндашуви

Мадҳалийлик — Саудиялик уламолардан Рабиъ ибн Ҳодий ал-Мадхалийнинг таълимотлари асосида шаклланган салафий оқим бўлиб, унинг асосий шиори "ҳокимга итоат"дир. Бу йўналишдаги уламолар:

•    Ҳар қандай ҳокимга қарши чиқишни бидъат ва фитна деб баҳолайдилар;

•    Демократик ва инқилобий ҳаракатларни рад этадилар;

•    Мутахассиссиз фатво бериш, ҳокимни танқид қилиш ёки сиёсий курашни зулм деб аташади.

Шу билан бирга, улар Саудия, БАА, Миср каби давлатлар ҳукуматларини шариатга мувофиқ ҳимоя қилиб, уларнинг сиёсий хатти-ҳаракатларини қўллаб-қувватлашга интилган.

Эрон ҳақидаги мадҳалий қарашлар

Мадҳалий уламолар Эронни шиа мазҳаби ва "рафизийлик" туфайли оғир танқид қилади. Рабиъ ал-Мадхалий ва унга эргашувчилар:

•    Эронни "раафизий бидъатчи давлат" деб баҳолайди;

•    Эроннинг Ироқ, Сурия, Лубнон, Ямандаги таъсирини "шиъа экспансияси" деб таърифлайди;

•    Эрон қўллаб-қувватлаётган Хизбуллоҳ, Ҳамас ва Исламий Жиҳод каби гуруҳларни "бидъатчи, сиёсий ва ихвончи" деб аташади.

 Исроилга қарши кураш ва мадҳалийларнинг сукут ёки бетарафлиги

Эрон–Исроил зиддиятига келганда, мадҳалийлар деярли сукут сақлайди ёки Эронга қарши чиқиш билан чекланади. Уларнинг Исроилга қарши кураш ҳақидаги фикрлари:

•    Хизбуллоҳ ва Ҳамасни Исроилга қарши курашда "сиёсий фитначилар" деб аташ;

•    Жиҳодни фақат ҳукумат рухсати билан амалга ошириш мумкин деб таърифлаш;

•    Фаластинни қўллаб-қувватловчи ҳаракатларни ҳокимиятни танқид қилаётган сиёсий оқимлар сифатида баҳолаш.

Аниқ мисоллар ва баёнотлар

а) Шайх Рабиъ ал-Мадхалий:

•    "Ҳизбуллоҳ – раафизий шиъа ҳаракати бўлиб, уни қўллаб-қувватлаш бидъатдир."

б) Шайх Абдулазиз ар-Ражиҳий:

•    "Исроилга қарши курашни Ҳамас олиб боряпти, лекин улар – ихвончилар. Улар билан бирга жиҳод қилиш мумкин эмас."

в) Саудиядаги мадҳалий имомлар:

•    2021 йилдаги Қудс ҳужуми даврида Ҳамасни "исёнчи ҳаракат" сифатида таърифлашди.

•    Хутбаларда Ҳамаснинг амалларини "умматни ҳалокатга етакловчи сиёсий фитна" деб аташди.

5. Илмий ва шариат нуқтаи назаридан баҳолаш

Мадҳалийларнинг бу позицияси бир томондан уларнинг "ҳокимга итоат" шиорига мувофиқ келса-да, иккинчи томондан Қуръони Карим ва суннатдаги золимга мойил бўлмаслик, ҳақ сўзни айтиш ва жиҳод ҳақидаги аниқ далиллар билан зид келади:

"Золимларга мойил бўлманглар, акс ҳолда сизларга олов тегади." (Ҳуд, 113)

"Энг афзал жиҳод — золим ҳоким олдида ҳақ сўзни айтишдир." (Абу Довуд)

Мадҳалийлар Эронни мазҳабий жиҳатдан рад этиш билан бирга, унинг Исроилга қарши курашини ҳам қўллаб-қувватламайди. Улар ҳозирги ҳокимларнинг сиёсатига мос равишда Ҳамас ва Хизбуллоҳни сиёсий фитначи деб таърифлаб, Исроилга қарши жиҳодни эмас, ҳокимиятга итоатни афзал қўяди. Бу эса исломий нуқтаи назардан бир томонлама, номутаносиб позиция сифатида баҳоланади. Мусулмон уламоларга ва ёшларга бундай ёндашувга танқидий фикр билан ёндашиш ва ҳақ сўз мезонида баҳолаш лозим.

Мадҳалийларни (мадхалия оқимини) турли исломий гуруҳлар, ҳақ уламолар ва таҳлилчилар танқид қилади. Улар бу оқимнинг ақийдавий, фиқҳий ва сиёсий позицияларини танқид қилишади. Қуйида танқидчилар ва танқид мазмуни тоифалари келтирилади:

1. Ихвонул-муслимин ва сиёсий ислом тарафдорлари

➤ Танқид мазмуни:

•    Мадҳалийлар зулмга қарши турмасдан, золим ҳокимларни ҳимоя қилади, шу сабабли уларни «ҳақиқатни яширадиган» оқим деб атайди.

•    Ҳақ сўзни айтиш — пайғамбарлик вазифасининг давоми экан, мадҳалийлар эса ҳокимни танқид қилишни ҳаром деб кўради, бу эса пассивлик ва ноҳақликни ёйишига хизмат қилади.

Намуна:

•    Иброҳим Мунииъ, Юсуф ал-Қарзовий, Сафват Ҳиҗозий каби уламолар мадҳалийларни «ҳукуматнинг диний қўли» деб таърифлашган.

2. Жиҳодий гуруҳлар

Танқид мазмуни:

•    Мадҳалийлар «жиҳод»ни рад этишади, фақат ҳоким рухсати билан бўлади, деб таърифлашади.

•    Жиҳодийлар буни «зифолик ва золимларга ёрдам бериш» деб баҳолайди.

•    Уларни «тағут ҳокимлар қўл остидаги уламолар» деб аташади.

 

3. Муҳаққиқ уламолар ва мустақил даъватчилар

 Танқид мазмуни:

•    Мадҳалийликни «ақийдавий шаклдаги шовинизм», яъни ўзидан бошқа барчага бидъатчи деган мутаассиб йўналиш деб танқид қилишади.

•    Фикрий эркинликни чеклайди, ҳақиқий ислоҳ эмас, «сиёсий лояллик»ни тарғиб қилади.

Танқидчилар:

•    Шайх Абдулҳаким Хаддад (Британия) — мадҳалийларнинг мусулмон жамиятлар ичида ихтилоф чиқариши ва фитнага сабаб бўлишини танқид қилган.

•    Шайх Салман ал-Авда — ҳокимни сўзсиз қўллаб-қувватлашни, «қуръоний адолат ва ҳақ сўз» мезонларига зид деб таърифлаган.

4. Академик ва таҳлилчилар

➤ Танқид мазмуни:

•    Мадҳалийлар – давлатларнинг «ижтимоий назорат воситаси», деб баҳоланади.

•    Уларнинг орқали ҳукуматлар диний илму маърифатни сиёсий воситага айлантиради.

•    Сиёсий плюрализм, фикр эркинлигига қарши кураш воситаси сифатида ишлатилади.

 Тадқиқотчилар:

•    Laurence Louër (Франция) – Саудиядаги мадҳалийлар ҳақида «режимга содиқ салафийлар» деб атайди.

•    Thomas Hegghammer – «мадхализм»ни давлатнинг экстремизмга қарши курашидаги «лоялист оқим» деб ёзган.

Мадҳалийларни танқид қилаётганлар турлича йўналиш ва мақсадларга эга, лекин умумий нуқта — уларнинг ҳокимиятни сўзсиз қўллаб-қувватлаши, ҳақ сўзни тўсиши, мустақил фикр ва сиёсий фаолликни «бидъат» деб таърифлаши. Бу, исломий таълимотнинг ҳақиқат, адолат ва золимга қарши туриш каби негизий қоидалари билан зиддиятли деб баҳоланади.

***

Эрон–Исроил можароси фонида мадҳалийлар (мадхалийчилар) ижтимоий тармоқларда ўз позицияларини бир неча асосий услуб ва муҳокама шакли орқали намоён қилишди. Уларнинг ҳаракат ва баёнотлари асосан қуйидаги хусусиятларга эга бўлди:

Эронга қарши қаттиқ ақийдавий танқид

Мадҳалийлар ижтимоий тармоқлардаги чиқишларида асосан Эронни нишонга олишади:

•    «Рафизий шиалар», «бидъатчи давлат», деб атайди.

•    Эроннинг Фаластинни қўллаб-қувватлашини «сиёсий манфаат учун қилинган кўзбўяма» деб баҳолашади.

•    Эроннинг Хизбуллоҳ, Ҳамас, Ислам Жиҳоди каби гуруҳларга ёрдамини исломий жиҳод деб эмас, мазҳабий экспансия сифатида таърифлашади.

Намуна твитлар/баёнотлар:

«Эрон мусулмонларни эмас, фақат шиаларни ҳимоя қилади. Исроилга қарши чиқиши ихлосдан эмас, манфаатдан.»

— @salafi_dawa (Твиттер, араб тилида)

 Исроилга қарши курашни қўллаб-қувватламаслик

Мадҳалийлар ижтимоий тармоқларда Ҳамас ва Хизбуллоҳга қарши чиқиб, уларни:

•    «Ихвончи», «бидъатчи», «сиёсатчи», деб номлайди.

•    Исроилга қарши қуролли курашни ҳоким рухсатисиз фитна, деб ҳисоблайди.

•    Фаластинлик қаршилик ҳаракатларини умматни ҳалокатга етакловчи амалиётлар деб баҳолайди.

Намуна баёнот:

«Ҳақиқий жиҳод бу эмас. Бу фитна. Жиҳодни ҳокимият белгилайди, Ҳамас эмас!»

— Мадҳалий шогирднинг Telegram каналидаги хабаридан (2023)

Сиёсий сукут ва ҳукуматчи позиция

Мадҳалийлар ижтимоий тармоқларда кўп ҳолларда:

•    Исроилнинг зулмини тилга олмасликни афзал кўради, ёки жуда юмшоқ баёнотлар билан чекланади.

•    Саудия, БАА каби давлатлар расмий позицияларини такрорлайди.

•    Ҳеч қандай мустақил ёки қатъий сўзлар айтилмайди. Бу «лоялик платформаси» сифатида қабул қилинади.

Баъзи постларда кўрилади:

«Биз раҳбарларимиз ортида туришда давом этамиз. Улар яхши биладилар қайси позиция тўғри эканини.»

— @manhaj_sunna

Мухолифларни йўқ қилиш уриниши

Эронни ҳимоя қилган ёки Ҳамасни қўллаб-қувватлаган мусулмон фаоллар ёки уламолар:

•    «Хавариж», «сиёсий исломчилар», «фитначилар» деб аталади.

•    Танқидчиларнинг шахсий ҳаётига ҳам ҳужумлар қилинади.

•    Уларга қарши курашни «аслий суннатни ҳимоя қилиш» деб кўрсатишади.

Мадҳалийлар ижтимоий тармоқларда Эрон–Исроил масаласини «мазҳабий жиҳод» деб баҳолаб, унинг сиёсий ва геосиёсий моҳиятини рад этишга уринишди. Улар:

•    Эронга қаттиқ шиафобия билан қарши чиқишди,

•    Исроилга қарши курашни рад этишди,

•    Ҳукуматлар сиёсатига мос баёнотлар беришди,

•    Фаластинни қўллаб-қувватловчиларни ёмонотлиқ қилишди.

Бу орқали улар ижтимоий тармоқлардаги диний-сиёсий муҳокамаларда мухолиф фикрни босиш ва расмий сиёсатни диний асослаш вазифасини амалга оширишга интилганини кўриш мумкин.

Аллоҳ таола уларнинг фитна ва иғволаридан сақласин.

Абу Муслим (профессор)