1979 йилдаги Эрон Ислом инқилобидан кейин мамлакатда мутлақо янги бошқарув тизими – “Вилояти фақиҳ” (фақиҳ ҳукмронлиги) асосидаги исломий теократик тузум жорий этилди. Бу тизимнинг ўзига хослиги шундаки, давлат сиёсати фақат сиёсий эмас, балки шариатга мувофиқ равишда шиъа руҳоний муллалари раҳбарлигида амалга оширилади. Бу мақолада ушбу бошқарув модели, унинг тарихий ва илоҳиётий асослари, амалий таъсири ҳамда халқаро сиёсатдаги ўрни таҳлил қилинади.

1. Вилояти фақиҳ – назарий асослар

Вилояти фақиҳ концепцияси Эрондаги ҳозирги бошқарув тизимининг асосидир. Унга кўра, шариат қоидаларига энг кўп риоя қилувчи фақиҳ (шаръий билимли руҳоний) давлатнинг энг олий раҳбари бўлиши керак. Бу назарияни биринчи бўлиб Оятуллоҳ Руҳуллоҳ Хумайний ўзининг “Ҳукумат-и исломий” (الولاية الفقيه) асарида тўлиқ шакллантирган.

Асосий нуқталар:

•    Исломий жамият шариатсиз бошқарилмаслиги керак.

•    Имомлар ғайбда экани сабабли, мутабар фақиҳ уларнинг ваколати билан жамиятни бошқаради.

•    Фақиҳ – фақат фиқҳ билимдони эмас, балки сиёсий етукликка эга мулла.

2. Эрондаги бошқарув тузилиши

Эрон Ислом Республикасининг тузилиши икки қутбли:

•    Исломий (улвий) раҳбар – Раҳбари муаззам, яъни Олий Раҳбар (ҳозирда Оятуллоҳ Али Хоманаий)

•    Демократик институтлар – Президент, Мажлис (парламент), Вазирлар, лекин уларнинг фаолияти фақиҳ назорати остида (Булар Ғарбдаги демократик институтлар бўлиб, Эрон муллалари уларга диний либос кийдирган, халос)

Олий Раҳбарнинг ваколати:

•    Қўшинлар бош қўмондони

•    Конституция ва қонунларнинг исломийлик асосида назорати

•    Сиёсий, суд ва армия раҳбарларини тайинлаш

•    Исломий фатволар чиқариш ва сиёсий йўналишни белгилаш

3. Муллаларнинг сиёсий роли ва жамиятга таъсири

•    Диний муассасалар – Эрондаги жамиқ мадрасалар, хусусан Қум шаҳридаги уламолар маркази сиёсий кадрларни тайёрлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

•    Махсус органлар – Шариат бўйича қарашларни текширувчи “Назорат кенгаши” (Шўрои Нигаҳбон), “Исломий инқилоб гвардияси” (Сипоҳи Посдорон) ва “Имом Жумъа”лар тизими орқали давлат сиёсатини жамиятга ёйишади.

•    Мақбаралар ва шиа муқаддасликлари – Дин ва сиёсат бирлашган ҳолда жамоатчилик онгини шакллантиради.

4. Танқидий нуқтаи назарлар

Эрондаги муллалар бошқаруви кўплаб танқидларга сабаб бўлган:

•    Сиёсий мухолифатни диний асосда кескин чеклаш.

•    Аёллар ва диний озчиликлар ҳуқуқларини чеклаш.

•    Диний легитимация билан автократик ҳокимиятни мустаҳкамлаш.

•    Исломий интернационализм орқали минтақавий геосиёсатда шиаликни тарқатиш сиёсати (масалан, Ҳизбуллоҳ, Ямандаги Ҳуси, Ироқдаги милициялар орқали).

5. Халқаро сиёсатдаги таъсир

Эрон Ислом Республикаси ҳозирги кунда ўзининг “иқтидорли муллалар” бошқарув тизимини нафақат ички сиёсатида, балки халқаро майдонда ҳам шиизм эксфорти сифатида ишлатмоқда. Бу нафақат диний, балки сиёсий ва ҳарбий таъсирни кучайтираётган муҳим факторга айланган.

Хуллас, Эрондаги муллалар бошқаруви – исломий теократиянинг тарихдаги ноёб намунасидир. Бу тизим шариат, сиёсат ва миллий мустақилликни бирлаштиришга уринган бўлса-да, унинг амалдаги ижроси демократик қадриятлар ва инсон ҳуқуқлари нуқтаи назаридан кўплаб саволлар уйғотади. Шу билан бирга, Вилояти фақиҳ тизими – диний билим билан сиёсий ҳокимиятнинг бирлашган ҳолда қандай кучли таъсир кўрсатиши мумкинлигини кўрсатадиган муҳим сиёсий тажрибадир. Булар Ғарбга тақлид бўлиб, кўз бўйамачилик ва катта бидъатдир. Масалан, конституция, парламент, республика, президент ва шунга ўхшаш нарсаларнинг ҳаммаси асл исломий эмас, ғарб махсулидир. Исломий деган сўзни қўшиб, масалан Исломий республика дейиш билан исломий бўлиб қолмайд...

Абу Муслим (профессор)