Patriot (MIM-104 Patriot, "Пэтриот") — бу Америка зенит-ракета комплекси (ЗРК). У турли ҳаво нишонларини йўқ қилиш учун мўлжалланган ва "ер-ҳаво" тоифасидаги бошқариладиган ракеталарга қарши курашиш учун мўлжалланган. Patriot "Phased Array Tracking Radar to Intercept On Target" (инглизчадан "нишонни тутиш учун фазаланган антенна массив радар кузатуви") сўзларининг қисқартмасидир. ЗРК 1970-йиллар охирида Raytheon Technologies компанияси томонидан ишлаб чиқилган, ҳозирда Raytheon, Lockheed Martin ва Boeing томонидан ишлаб чиқарилмоқда. Patriot АҚШ қуруқликдаги қўшинларининг қуролланишида мавжуд бўлиб, АҚШ ПРМ ва ҲҲМ кучлари ҳамда Европадаги НАТОнинг бирлашган ҲҲМ кучларининг асосини ташкил этади. Дастлаб Patriot авиацияга қарши курашиш учун мўлжалланган бўлса-да, 1980-йилларда қисқа масофали қанотли ва баллистик ракеталарни тутиш учун модификация қилинган. Битта Patriot батареясининг нархи тахминан 1,1 миллиард доллар, битта ракетанинг нархи эса тахминан 4 миллион доллар атрофида. Йиллик PAC-3 модификациясидаги ракета ишлаб чиқариш 500-550 донани ташкил этади.



Patriot тизимини яратиш тарихи

ЗРК прототипи АҚШ армиясининг Авиация-ракета қўмондонлиги томонидан 1961 йилдан бошлаб AADS-70s (ингл. Army Air Defense System for the 1970s; 1964 йилдан бошлаб лойиҳа Surface-to-Air Missile, Development — SAM-D номини олган) номи остида ишлаб чиқилган. У эскирган стационар MIM-23 HAWK ("Хоук") ва MIM-14 Nike Hercules ("Найк-Геркулес") ЗРКларини алмаштириши керак эди. 1967 йилда SAM-Dни ишлаб чиқиш бўйича шартнома Массачусетсдаги Raytheon Company (ҳозирда Raytheon Technologies) томонидан олинди. Прототипнинг биринчи синовлари 1969 йил ноябрда бошланди.

1974 йил январда АҚШ Мудофаа вазирлиги SAM-Dга янги тактик-техник талабларни қўйди, уларнинг асосийси ракета орқали кузатиш (ингл. track-via-missile) тамойили эди. 1976 йил майида лойиҳа замонавий номни олди. 1980 йил сентябрда комплексларнинг тўлиқ миқёсдаги серияли ишлаб чиқариши бошланди, қўшинларга етказиб бериш 1981 йил охирида бошланди. Комплекс 1982 йил майида қуролланишга қабул қилинди.

1980-1990-йиллар давомида ЗРК бир нечта модификациялардан ўтди. Биринчиси – PAC-1 – 1986 йилда пайдо бўлди ва тактик баллистик ракеталарни тутишга қодир эди. Кейинги PAC-2 модификациясида қамров радиуси сезиларли даражада 10-20 дан 50-100 квадрат километргача кенгайтирилди. Энг жиддий PAC-3 модификацияси зарба билан йўқ қилиш (hit-to-kill), яъни нишонга тўғридан-тўғри тегиш имкониятини назарда тутади. У 2001 йилда қуролланишга қабул қилинди. PAC-3 MSE (ингл. Missile Segment Enhancement) комплексининг такомиллаштирилган версиясининг синовлари 2009 йил мартда бошланди, у 2018 йилдан бошлаб серияли ишлаб чиқарилмоқда. 2017 йилда PAC-3 MSE ўрта масофали баллистик ракетини тутиш имкониятини намойиш этди. Америка мудофаа вазирлиги Patriot ўрнига янги комплексларни ишлаб чиқиш режаларидан воз кечиб, PAC-3 MSE модификациясидаги ракета-тутувчиларни янада такомиллаштиришга эътибор қаратди. 2024 йил июнь ойида Пентагон Lockheed Martin компаниясидан яна 870 та PAC-3 MSE ва 4,5 миллиард доллар миқдоридаги тегишли жиҳозларга буюртма берди.

Хитой томонидан кемаларга қарши баллистик ракеталар DF-21D ва БРКС DF-26 учун кемаларга қарши жанговар каллакларни ишлаб чиқиши муносабати билан Пентагон баъзи кемаларни Patriot тизими билан жиҳозлаш имкониятини кўриб чиқмоқда. Улар анъанавий кема тизимлари RIM-174/SM-6ни тўлдириши керак. 2024 йил баҳорида Lockheed Martin денгиз платформасидан Patriotни муваффақиятли синовдан ўтказди. Тутиш учун кемадаги виртуаллаштирилган Aegis қурол тизимининг модулли версияси жавобгар эди.



Patriot ЗРКнинг тактик-техник хусусиятлари

•    Нишоннинг максимал тезлиги: 2200 м/с гача

•    РЛС радиуси: 150 км дан ортиқ

•    Нишонни уриш масофаси: 3–100 км (аэродинамик нишонлар учун) ва 3–25 км (баллистик ракеталар учун)

•    Нишонни уришнинг максимал баландлиги: 15 км (оператив-тактик ва тактик баллистик ракеталар учун) дан 20–25 км гача (аэродинамик нишонлар учун)

•    Ракеталар билан учириш мосламасининг оғирлиги: 35 т

•    Ракетага қарши ракетанинг узунлиги: 5,2 м

•    Ракетага қарши ракетанинг диаметри: 0,25 м

•    Ракетага қарши ракетанинг оғирлиги: 320 кг

•    Ракетага қарши ракетанинг тезлиги: 5 минг км/соат

•    Жанговар қисмининг оғирлиги: 90 кг

•    Қайта зарядлаш вақти: 60 мин

•    Юриш ҳолатидан жанговар ҳолатга ўтиш вақти: 20 мин



Patriot ЗРК қандай тузилган ва ишлайди?

Комплекс учта модификацияда мавжуд — PAC-1, PAC-2 ва PAC-3 (ингл. Patriot Advanced Capability). Узлуксиз такомиллаштиришлар туфайли 1980-йиллар бошидаги ишланмалар замонавийларига фақатгина узоқдан ўхшайди. Ҳозирда комплекс олтита асосий компонентдан иборат:

•    PAC-2 ва PAC-3 оилаларига мансуб зенит бошқариладиган ракеталар;

•    Учириш мосламаси, уч вариантда мавжуд — M901, M902 ва M903;

•    Фазаланган антенна массивли кўп функцияли РЛС AN/MPQ-53 ёки AN/MPQ-65 (PAC-3 учун);

•    M927 юк машинаси шассисидаги MSQ-104 бошқарув станцияси;

•    Иккита 150 кВт қувватга эга дизель-электр куч қурилмаси (генератор) ғилдиракли шассида;

•    Юқори частотали антенна мачтаси.

Учириш мосламалари тўртта PAC-2 ракетаси ва 16 тагача PAC-3 ракетасини олиб юришга қодир. Бундан ташқари, комплексга кранли M983 трактори ҳам киради.

PAC-1 MIM-104 ракеталаридан фойдаланади, PAC-2 — GEM ракеталаридан (жанговар қисми такомиллаштирилган), PAC-3 — юқори манёврли ERINT ЗУРдан. Комплекс узоқ масофани аниқлаш самолётлари (AWACS) билан бирга ишлайди. Радар бир вақтнинг ўзида 125 тагача нишонни кузатишга қодир.

Битта батарея куч қурилмаси, радарлар, ракета бошқарув тизими, ҳар бирида тўртта ракета-тутувчиси бўлган бешдан саккизтагача учириш мосламаси ва антенна-мачта иншоотидан иборат. Битта батареяга хизмат кўрсатиш учун тахминан 88-90 нафар ҳарбий хизматчи талаб қилинади.

Асосий радар ва нишонга олиш тизимини Raytheon ишлаб чиқаради, ракеталарни — Lockheed Martin, двигателларни — Aerojet Rocketdyne, ўзини ўзи бошқарувчи каллакларни — Boeing. Ракеталарнинг асосий ишлаб чиқариш линиялари Камденда (Арканзас) жойлашган, Аризонада корхона ишга туширишга тайёрланмоқда, унинг ҳисобига 2027 йилгача йилига 650 тагача ракетага қарши курашиш мосламасини ишлаб чиқариш режалаштирилган. Шунингдек, комплекслар Японияда Mitsubishi Heavy Industrie заводида лицензия асосида ишлаб чиқарилмоқда. Европада ишлаб чиқариш имконияти кўриб чиқилмоқда.



Patriot тизимидан қайси давлатлар фойдаланади?

Patriot ЗРКнинг асосий оператори – АҚШ қуруқликдаги қўшинларидир. Ҳозирда мамлакат ҳудудида 33 та Patriot батареяси бўлган саккизта батальон, яна 27 та батареяга эга еттита батальон иттифоқчи давлатларда, жумладан Ироқ, Баҳрайн, Иордания, Кувайт, Қатар, БАА (иккита PAC-3/PAC-3 MSE батареяси), Саудия Арабистони (битта PAC-3/PAC-3 MSE батареяси), Японияда (битта PAC-3 MSE батальони) жойлаштирилган. Стокгольм тинчлик муаммоларини тадқиқ қилиш институти (SIPRI)нинг 2024 йилги маълумотларига кўра, АҚШда PAC-3/PAC-3 MSE ракеталари билан жиҳозланган жами 480 та M902/M903 учириш мосламаси мавжуд.

Шунингдек, комплекслар Германия, Греция, Исроил, Испания, Польша, Руминия, Швеция, Кувайт, Нидерландия, Саудия Арабистони, БАА, Тайван ва Жанубий Корея қуролланишида мавжуд. 2013-2015 йилларда Сурия ҳудудидан ҳужумлардан ҳимоя қилиш учун Туркияда НАТО линияси бўйича бешта Patriot батареяси жойлаштирилган. 2024 йилда Швейцария бу ЗРКларни етказиб бериш бўйича шартнома имзолади. Жами ЗРК 19 та давлатнинг қуролланишида мавжуд ёки буюртма қилинган.

АҚШ Украинага Patriot комплексларини етказиб бериш қарорини 2022 йил декабрда эълон қилди, 2023 йил апрелдан бошлаб бу ЗРКлар Украинага етказиб берилмоқда. 2024 йил ёзининг ўрталарига келиб, Киевга АҚШ ва Германия томонидан камида тўртта комплекс етказилди. SIPRIнинг 2024 йилги маълумотларига кўра, Украина қуролланишида PAC-3 ракеталари билан жиҳозланган 12 та M902 учириш мосламаси мавжуд эди. Ўша йили Исроилнинг Украинага саккизта эскирган Patriot батареясини етказиб бериш режалари маълум бўлди. 2025 йил бошида Исроил АҚШ орқали республикага яна 90 та эскироқ PAC-2 модификациясидаги ракетага қарши курашиш мосламасини етказди. 2025 йилда The Economist нашри Украинада камида саккизта Patriot батареяси борлигини, шу билан бирга уларнинг баъзилари шикастланган ёки таъмирда эканлигини хабар қилди.



Patriot тизимларининг жанговар қўлланилиши

1990-1991 йилларда Форс кўрфази уруши пайтида Саудия Арабистони ва Исроилда жойлаштирилган PAC-2 тизимлари совет ишлаб чиқарилган Scud-B (Р-17) ракеталари ва уларнинг Ироқ модификацияси "Ал-Ҳусайн" ракеталарини тутиш билан шуғулланди. Patriot биринчи марта 1991 йил 18 январда Саудия Арабистонидаги Даҳрон шаҳрига учирилган ракеталарга қарши қўлланилди. Можаро давомида "Скад"ларга қарши жами 158 та ракетага қарши курашиш мосламаси учирилди. АҚШ армиясининг баҳолашича, улар Саудия Арабистонида 80% ва Исроилда 50% нишонларни тутган (тузатилган баҳоларга кўра – мос равишда 70% ва 40%). Конгресс томонидан бошланган кейинги терговлар фақатгина қайд этилган учиришларнинг 9% учун Ироқ ракеталарининг муваффақиятли тутилишини тасдиқлади. Жанговар шароитлардаги синовларнинг қониқарсиз натижалари туфайли PAC-3нинг янги модификацияси устида иш бошланди.

2003 йилда PAC-2 ва PAC-3 Америка коалицияси қўшинлари Ироққа бостириб кирган пайтда Ироқ ракеталарини тутиш учун ишлатилди. Бу тажриба муваффақиятли деб топилди, гарчи иккита "дўстона олов" ҳодисаси юз берган бўлса ҳам, унда Британиянинг Tornado CR4 қирувчи-бомбардимончиси ва Американинг F/A-18 Hornet палуба кўп мақсадли қирувчи самолёти уриб туширилди. 2015 йил июндан бошлаб тизимлар Ямандаги хусийларнинг ракеталари ва учувчисиз учоқларига қарши курашиш, шунингдек, Ямандан БАА ва Саудия Арабистони ҳудудига учирилган ракеталарни тутиш учун Саудия коалицияси қўшинлари томонидан фаол қўлланилди. Жами камида 177 та ракета-тутувчиси учирилди. 2014-2018 йиллар давомида Patriot тизимлари Исроил томонидан ҲАМАСнинг учувчисиз учоқлари ва Суриядан келган ҳаво нишонларига қарши бир неча бор қўлланилди. Хусусан, 2018 йил июлда иккита Patriot ракетаси Исроил ҳаво ҳудудига кириб келган Суриянинг Су-24 қирувчи самолётини уриб туширди.

2023 йилдан бошлаб PAC-3 Украина Қуролли Кучлари томонидан Россия-Украина можаросида қўлланилмоқда. 2023 йил май ойида Россия ҳарбий вазирлиги Киевда РЛС ва бешта Patriot учириш мосламаси йўқ қилинганини хабар қилди, аммо кейинчалик Пентагон шикастланган комплекс таъмирланиб, сафга қайтарилганини маълум қилди. Кейинчалик Россия томони бу комплексларнинг йўқ қилингани ҳақида бир неча бор хабар берди. 2024 йил май ойида Пентагон биринчи марта Patriot ЗРК Россиянинг "Кинжал" ракетасини тутганини эълон қилди, Россия Мудофаа вазирлиги бу маълумотни рад этди. Украина томони Россиянинг "Циркон" ва "Кинжал" ракеталарини тутиш даражасини 25% деб баҳолади, аммо Россия ҳарбий вазирлиги бундай имкониятни инкор қилди. 2023 йил май ойида Military Watch Magazine "Кинжал"ни уриб туширишга уриниш пайтида 32 та ракетага қарши курашиш мосламаси йўқотилганини хабар қилди.



Patriot'ни бошқа ҲҲМ тизимлари билан таққослаш

Дунёда Patriotнинг бир нечта аналоглари мавжуд бўлиб, уларнинг баъзилари эълон қилинган тактик-техник хусусиятлари бўйича бу ЗРКдан устун туради, эксплуатация ва техник хизмат кўрсатишда камроқ персонал талаб қилади ва ишлаб чиқаришда анча арзонга тушади. Шу билан бирга, Patriot жанговар шароитларда катта эксплуатация тажрибаси туфайли дунёдаги энг талабгир ПРМ тизими бўлиб қолмоқда.

Энг яқин Европа аналоги ва потенциал рақобатчиси Франция-Италиянинг Aster-30 ракеталарига эга SAMP/T қўшма ишланмаси ҳисобланади. Комплекслар Франция, Италия, Сингапур ва Украина қўшинларининг қуролланишида мавжуд. Уларни MBDA ва Thales қўшма корхонаси — Eurosam ишлаб чиқаради. Битта SAMP/T комплексининг нархи 500 миллион долларга, битта Aster-300 ракетасининг нархи эса 2 миллион долларга баҳоланади.

Тактик-техник хусусиятлари бўйича Patriotга Тайваннинг Tien Kung-II ва Tien Kung-III комплекслари яқин бўлиб, улар ушбу ЗРКнинг эски версиялари асосида яратилган. Бошқа машҳур аналоглар — Исроилнинг Rafael томонидан ишлаб чиқарилган "Шарвит Касавим" ("Довуднинг саваси" ёки "Станнер"), Россиянинг С-400, Туркиянинг SIPER, Хитойнинг "Ҳунци-22"дир.

Абу Муслим (журналист, профессор)