Бу қандай ватанки,

шоҳизиндалар

бир ғариб элининг орини сотса, 

шоирлар салтанат зиналарида 

мансабу мартаба тиланиб ётса. 

(Шавкат Раҳмондан)

1. “Саройдан мукофот” нима рамз?

«Сарой» сўзи бу ерда ҳокимият манбаи — давлат раҳбарияти, ҳукумат ёки президент аппаратини билдиради. «Мукофот» эса пул, орден, унвон, шахсий эҳтиром ёки бошқа моддий-маънaвий рағбатларни англатади.

Бу ҳолатда саройдан мукофот олган журналист — ҳокимиятни танқид қилиш ўрнига уни мақтаган, унинг сиёсатини оқлаган ёки “дўстона” ахборот тарқатган журналист деганидир.

2. Сўз эркинлиги ва унинг вазифаси

Журналистиканинг асосий вазифаси — ҳақиқатни излаш, жамиятни хабардор қилиш, ҳукуматни жавобгарликка чақириш ва ҳақиқатни барчага етказишдир. Бу вазифа «watchdog journalism» (назоратчи журналистика) деб аталади.

Лекин саройдан мукофот олиш — айрим ҳолларда бу функцияни заифлаштиради, чунки журналист танқид ўрнига мақтов билан шуғулланади, ҳақиқатни эмас, ҳокимият учун қулай тасвирни танлайди.

3. Қандай муаммолар келиб чиқади?

Ахборотнинг холислиги йўқолади

Журналист норасмий "сарой вакили"га айланади. Унга ишонч пасаяди.

Эркин танқид сўниб боради

Бошқа журналистлар ҳам “мукофот учун мақташ” моделини ўрнак деб олади.

Жамиятда ёлғон "ижобий реаллик" пайдо бўлади

Омма ҳақиқий муаммолардан бехабар қолади, чунки медиа фақат ижобийликни тарқатади.

4. Қандай мисоллар келтириш мумкин?

•    Совет даврида матбуотнинг асосий вазифаси — партия сиёсатини мақташ эди. Журналистлар КПССдан мукофотлар олган.

•    Ҳозирги замонда ҳам айрим давлатларда давлат орденлари, квартиралар, пул мукофотлари журналистларга берилади — танқидий эмас, "лойиҳавий" мақолалар учун.

5. Илмий танқидий хулоса:

Саройдан мукофот олган журналистни танқидлашнинг асоси шундаки — у мустақил ахборот манбаси эмас, балки сиёсий PR қуролига айланади. Бу ҳолат сўз эркинлиги ва оммавий ахборот воситалари эркинлигини жиддий хавф остига қўяди.

Сўз эркинлиги ҳимояси учун:

•    Журналистлар мустақил бўлиши керак.

•    Медиа маблағлари шаффоф бўлиши керак.

•    Мукофотлар жамият манфаатига хизмат қилган ҳолис таҳлил учун берилиши керак.

Абу Муслим (журналист, профессор)