HIMARS (M-142 HIMARS («Ҳаймарс»), High Mobility Artillery Rocket System) — бу Американинг юқори мобилликка эга ғилдиракли реактив залп ўт очиш тизими (РЗЎТ). У M270 гусеницали MLRS тизимининг соддалаштирилган ва ҳаракатчанроқ вариантидир. MFOM оиласининг барча турдаги снарядлари — бошқарилмайдиган M-26, шунингдек, бошқариладиган M-30 ва M-31 GMLRS ракеталари ҳамда MGM-140 ATACMS баллистик ракеталари билан отиш имкониятига эга.
У Lockheed Martin Америка концерни томонидан ишлаб чиқарилади. Отма масофаси ишлатиладиган ракеталарга қараб 500 кмгача етади. HIMARSнинг ўзига хос хусусияти шундаки, у тез жойлаштирилиши, ўт очиши ва ўт очилган жойни тезда тарк этиши мумкин. Асосий оператор — АҚШ қуруқликдаги кучлари ва денгиз пиёдалари корпуси. 2014 йилда АҚШнинг куч тузилмалари учун битта қурилманинг нархи тахминан 3,5 миллион долларни ташкил этган бўлса, 2024 йилга келиб бу кўрсаткич 4,9 миллион долларга етди. Шу билан бирга, экспорт учун мўлжалланган вариантлар 2022 йилда 19-20 миллион доллар атрофида баҳоланган. 2003 йилдан буён жами 500 дан ортиқ машина ишлаб чиқарилган.
HIMARS ишлаб чиқариш тарихи
Юқори мобил РЗЎТни ишлаб чиқиш ташаббуси 1980-йилларда АҚШ қуруқликдаги кучлари томонидан илгари сурилган, улар мобил пиёда қисмлари ва бўлинмалари учун M270 MLRS гусеницали тизимининг ҳаракатчанроқ вариантига муҳтож эдилар. Янги тизимга қўйилган асосий тактик-техник хусусиятлар 1990 йил апрелига келиб шакллантирилди. Параллел равишда, Loral Vought корпорацияси (ҳозирда Lockheed Martin ва Fire Control) потенциал талабгир тизимни ишлаб чиқариш билан шуғулланган.
РЗЎТ прототипи кенг жамоатчиликка 1994 йил сентябрда тақдим этилди. 1996 йилда Lockheed Martin Missiles and Fire Control АҚШ Мудофаа вазирлигининг намойиш дастури доирасида ушбу тизимларнинг тўртта ўқув-машғулот намунасини ишлаб чиқаришни бошлади. Бошланғич эксплуатация синовлари якунлангач, 2004 йил ноябрда HIMARS 2005 йил июндан бошлаб қўшинларга етказиб берилди: 2011 йил декабрига келиб, қуролланишда аллақачон 400 та шундай машина бор эди. 2024 йилда 2019 йилдан бери ишлаб чиқарилаётган учувчисиз тизим прототипи синовдан ўтказилди. Ўша йилнинг ёзида Rheinmetall ва Lockheed Martin концернлари кучлироқ шассига эга ва иккита қурилмани олиб юра оладиган такомиллаштирилган HIMARSни тақдим этишди. Маҳсулот GMARS (ингл. Global Mobile Artillery Rocket System) номини олди.
Ракеталар Арканзас штатининг Камден шаҳридаги Lockheed Martin заводида ишлаб чиқарилади. АҚШ Австралияда HIMARS учун GMLRS ракеталарини ишлаб чиқаришни йўлга қўйишни режалаштирган.
Lockheed Martin компанияси Эстонияга олтита HIMARS реактив залп ўт очиш тизимини етказиб берди. Сингапур 18 та HIMARS қурилмасини сотиб олди, Бирлашган Араб Амирликлари эса 32 та комплексни буюртма қилди. Иордания 12 та қурилма, Руминия эса буюртма қилинган 54 та бирликдан 36 тасини олди. 2022 йил ёзида HIMARS Украинага етказиб берила бошланди.
HIMARS тузилиши
HIMARS учириш мосламаси FMTV русумли беш тонналик ҳарбий юк машинасининг юқори ўтказувчанликка эга XM1140A1 ғилдиракли шассисига ўрнатилади. Битта учириш мосламасига MLRS оиласига мансуб олтита 227 мм ракета пакети ёки битта MGM-140 ATACMS баллистик ракетаси ўрнатилади. Иккинчи ҳолатда, машина оператив-тактик ракета комплекси ролини бажаради. Келгусида HIMARSга 500 км атрофидаги масофага эга иккита баллистик юқори аниқликдаги PrSM (Precision Strike Missile) ракеталарини ўрнатиш мумкин бўлади.
HIMARS ҳаво транспортида ташишга яроқли, уни C-130 Hercules ёки C-17 ҳарбий-транспорт самолётлари (учта зарядланган машина ёки тўртта зарядланмаган) ҳамда денгиз транспорти орқали ташиш мумкин. Машинани қайта зарядлаш учириш мосламасининг юқори қисмига жойлашган борт крани ёрдамида амалга оширилади.
Россиянинг HIMARS аналоглари сифатида 9К58 "Смерч" РЗЎТ ва унинг модернизацияси 9К515 "Торнадо-С" ҳисобланади.
HIMARS қуролланиши
HIMARS 45 кмгача масофага эга олтитагача бошқарилмайдиган M-26 оиласи снарядларини, шунингдек, худди шунча миқдордаги GMLRS оиласининг бошқариладиган реактив снарядлари — M-30 ва M-31 нинг турли модификацияларини олиб юриши мумкин. GMLRS ракеталарини Американинг Lockheed Martin компанияси ишлаб чиқаради. Улар сунъий йўлдош орқали бошқариш тизими билан жиҳозланган ва 80 кмгача масофадаги нишонларни ура олади. Барча снарядлар 227 мм калибрли ва 3,94 м узунликка эга, бироқ уларнинг масофаси ва бошқа хусусиятлари турига қараб сезиларли даражада фарқ қилади.
Бундан ташқари, HIMARSга 300 кмгача масофага эга оператив-тактик квази-баллистик ATACMS ракеталари ва (келгусида) тахминан 500 км масофага эга янги оператив-тактик PrSM ракеталари ўрнатилиши мумкин.
HIMARSнинг тактик-техник хусусиятлари
• Оғирлиги: 16,25 т
• Йиғувчи оғирлиги (ўқ-дорисиз): 10,886 кг
• Жойлаштириш вақти: 20 сония
• Масофаси: Ракета турига қараб 15–500 км
• Максимал тезлиги: 85 км/соат
• Юриш захираси: 480 км
• Экипаж: уч киши
• Қайта зарядлаш вақти: 4–5 дақиқа
Қуролланишда мавжуд давлатлар
Асосий оператор — АҚШ. Стокгольм тинчлик муаммоларини ўрганиш институтининг 2024 йилги маълумотларига кўра, 368 та HIMARS қурилмаси қуруқликдаги кучлар ва 47 таси денгиз пиёдалари корпусининг қуролланишида мавжуд. АҚШдан ташқари, уларга Иордания (12), Польша (еттита), БАА (32), Руминия (36), Сингапур (18), Украина (38) эга. 2022 йилда бу қурилмалар Эстония ва Литва томонидан, 2023 йилда эса Латвия ва Австралия томонидан буюртма қилинган. 2025 йил март ойида Австралия АҚШдан буюртма қилинган 42 та машинадан дастлабки иккитасини қабул қилиб олди.
2024 йилда Америка Мудофаа хавфсизлик ҳамкорлиги агентлиги (Defense Security Cooperation Agency — DSCA) Норвегияга 580 миллион долларлик 16 та HIMARS РЗЎТни етказиб беришни маъқуллади. Бу пакетга 16 та M142 HIMARS жанговар машиналари, GMLRS снарядлари билан 30 та транспорт-учириш контейнери ва 100 та ATACMS ракетаси, шунингдек, қисқартирилган масофали ўқув-машғулот ракеталари LCRRPR (Low-Cost Reduced Range Practice Rocket) киради.
Потенциал HIMARSнинг энг йирик операторларидан бири Польша бўлиши мумкин, у АҚШдан 486 та қурилмани сотиб олишни тасдиқлади. Биринчи етказиб беришлар 2025 йил охирига режалаштирилган.
Жанговар қўлланиш
Жанговар шароитларда HIMARS биринчи марта 2010 йил февралда Афғонистондаги Америка коалицияси қўшинларининг Ҳилманд вилоятидаги Маржа шаҳрига ҳужуми чоғида қўлланилди. Ўшанда комплексдан учирилган иккита бошқариладиган ракета нишондан жиддий оғиб кетди – 300 метрга – ва 12 нафар тинч аҳоли ҳалок бўлди. Шундан сўнг, текширув якунланиб, носозликлар бартараф этилгунга қадар тизимларнинг ишлатилиши тўхтатилди. 2018 йил май ойида худди шу вилоятда GMLRS бошқариладиган ракеталари зарбаси билан "Толибон" ҳаракатининг (Россияда террорчи деб тан олинган ва тақиқланган) камида 50 нафар юқори мартабали жангариси йўқ қилинди.
2015 йилда HIMARS Ироққа ўтказилди, у ерда "Ислом давлати" (ташкилот Россияда террорчи деб тан олинган ва тақиқланган) нишонларига зарба бериш учун ишлатилди, камида 100 та якка ва гуруҳли учиришлар амалга оширилди. Кейинги йил баҳорида улар Иордания ва Туркиядан ИД нишонларига қарши қўлланилди, кейинроқ эса Мосулни озод қилиш операциясида иштирок этди. 2017 йил июнь ойида HIMARS тизимлари Суриядаги Американинг Ат-Танф базасига ўтказилди.
АҚШ 2022 йил июнь ойида Украинага HIMARS етказиб беришни бошлади, ўша ойда Украина Қуролли Кучларининг ўша пайтдаги бош қўмондони Валерий Залужний уларнинг қўлланилиши ҳақида хабар берди. Дастлаб Киев фақат GMLRS ракеталарини қабул қилди, узоқ масофали ATACMSлар 2023 йил кузидан бошлаб етказиб берилди.
ATACMS ракеталаридан бирининг қолдиқлари
Дастлаб HIMARSдан учирилган ракеталар Россия ҲҲМ учун энг мураккаб нишон ҳисобланарди. Хусусан, 2022 йил ёзи ва кузида Украина Қуролли Кучлари GMLRSдан Херонни (ўша пайтда Россия назорати остида эди) Херсон вилоятининг Днепр дарёси чап соҳили билан боғлайдиган Антоновский кўпригига зарба бериш учун фаол фойдаланди. Улар кўприкни буза олмадилар, аммо ракета зарбалари Херонга таъминот ва қўшинларни ўтказишга жиддий халақит берди. Ўша йилнинг ноябрь ойида Россия қўмондонлиги қўшинларни Днепрнинг чап соҳилига олиб чиқишга қарор қилди.
2023 йил баҳорида CNN Россия қўшинлари томонидан РЭБ (радиоэлектрон кураш) қўлланилиши муносабати билан HIMARS самарадорлиги пасайганини хабар қилди: улар "Бук" ЗРК ва кўп қаватли ҲҲМнинг бошқа компонентларидан фойдаланиш орқали Америка қурилмаларига самарали қарши туришни ўргандилар. Россия Мудофаа вазирлиги HIMARSни йўқ қилгани ва улардан учирилган ракеталарни тутгани ҳақида бир неча бор хабар берди.
Абу Муслим (журналист, профессор)
