Евросиё иқтисодий иттифоқи ва унинг мустақил давлатларга зарари

Евросиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ) — бу 2015 йил 1 январдан фаолият юритаётган, Россия етакчилигидаги иқтисодий интеграция ташкилотидир. Унга Россия, Қозоғистон, Белоруссия, Арманистон ва Қирғизистон аъзо. Расман мақсади — умумий бозор яратиш, эркин ҳаракат, сармоя ва хизмат алмашинувини йўлга қўйиш ҳисобланади. Аммо амалда ЕОИИ нафақат иқтисодий, балки сиёсий ва геосиёсий таъсир ҳудудини сақлаш қуроли сифатида хизмат қилмоқда. Бу эса аъзо давлатларнинг ҳақиқий мустақиллиги ва миллий суверенитетига хатар солади.

1. ЕОИИнинг тузилиши ва мақсадлари

ЕОИИ қуйидаги асосий институтлардан иборат:

• Евразия иқтисодий комиссияси

• Евроосиё суди

• Миллий ҳукуматлар ўртасидаги иқтисодий келишувлар

Расмий мақсадлари:

• Баравар рақобат шароити яратиш

• Бошқа давлатларга боғлиқликни камайтириш

• Буюк иқтисодий минтақавий тузилма яратиш

Бироқ бу мақсадлар ортида аслида сиёсий интеграция, яъни Москва марказидаги империявий бошқарувга мойил тизим ятиши мумкин.

2. Суверенитетга таъсири

ЕОИИнинг айрим ҳуқуқий ва меъёрий механизмлари аъзо давлатлар қонунларидан устун туриши мумкин. Масалан:

• Аъзо давлатларнинг ташқи иқтисодий сиёсатига ЕОИИ қарорлари устувор бўлади.

• ЕОИИнинг умумий бозор қоидалари миллий иқтисодий стратегияларга мос келмаслиги мумкин.

• Россия Федерацияси, ЕОИИнинг энг йирик аъзоси сифатида, ҳақиқий қарор қабул қилувчи марказ ҳисобланади.

Натижада Қирғизистон, Арманистон ёки ҳатто Қозоғистон каби мамлакатлар ўз иқтисодий йўналишларини мустақил равишда танлашда қийинчиликка дуч келишмоқда.

3. Иқтисодий зарар ва асимметрия

А) Товарлар экспансияси

Россиянинг саноат сектори ЕОИИ бозорларини эгаллаб, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни сиқиб чиқариши мумкин. Масалан, Қирғизистонда кичик корхоналар Россия товарлари билан рақобат қила олмаяпти.

Б) Хомашё экспорт йўналиши устуворлиги

Кўп аъзо давлатлар хомашё (нефть, газ, металл) экспорт қилувчи бўлиб қолмоқда, яъни қўшимча қиймат яратиш имкони бўлмайди.

В) Ишчи кучи оқими — миграциянинг бир томонлама фойдаси

Иқтисодий тенгсизлик туфайли фуқаролар Россияга миграция қилишга мажбур бўлмоқда, бу эса аслида миллий меҳнат ресурсларининг соғлом ривожини секинлаштиради.

4. Геосиёсий таъсир ва Россиянинг ҳукмронлиги

ЕОИИ — Россия ташқи сиёсатидаги “софт-империя” стратегиясининг бир қисми. Уни қуйидагилар тасдиқлайди:

• ЕОИИ ҳудудида Ғарб билан эркин савдо битимларини тузишда чекловлар мавжуд;

• Украина ва Грузиянинг ЕОИИга қўшилмаслигига Россия қўпол қараш билан муносабатда бўлди;

• Арманистон ва Қирғизистон каби давлатлар ЕОИИ аъзоси бўлганидан сўнг, Россия билан сиёсий қарамликка ҳам яқинлашиб қолди.

Расмий баёнотларда ЕОИИ иқтисодий ҳамкорликни кучайтириш платформаси сифатида кўрсатилади. Аммо амалда у:

• Мустақил давлатларнинг иқтисодий сиёсатига тўғридан-тўғри таъсир кўрсатади;

• Россиянинг геосиёсий таъсирини сақлаш воситасига айланган;

• Аъзо давлатларда маҳаллий ишлаб чиқаришни заифлаштиради;

• Хомашёга боғлиқлик ва иқтисодий асимметрияни кучайтиради;

• Суверенитетни чекловчи институт сифатида хизмат қилмоқда.

Шунинг учун ҳам ЕОИИни танлаган давлатлар ўз сиёсий ва иқтисодий мустақиллигини қурбон қилмаслик учун эҳтиёткор бўлиши керак. Умуминсоний, адолатли ва ҳақиқий иқтисодий интеграция — эркинлик ва тенглик асосида юритилиши шарт.

Ўзбекистоннинг ЕОИИга қўшилиш хавфлари

Ўзбекистон Республикаси сўнгги йилларда Евросиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ) билан яқинлашиш жараёнига киришди. 2020 йилда кузатувчи давлат мақомига эга бўлди. Айрим доираларда ЕОИИга тўлиқ аъзо бўлиш таклифлари илгари сурилмоқда. Бу жараёнда мамлакат учун нималар ютилади ва нималар йўқотилади, деган савол муҳим аҳамият касб этмоқда. Мазкур таҳлил ЕОИИга қўшилиш орқали Ўзбекистонга таҳдид солувчи хавф ва оқибатларни очиб беради.

Иқтисодий суверенитетга хавф

ЕОИИга аъзо бўлиш Ўзбекистоннинг ташқи иқтисодий сиёсатини мустақил юритиш имкониятини чеклайди. Масалан:

• Бошқа давлатлар билан икки томонлама эркин савдо битимлари ЕОИИ орқали мувофиқлаштирилиши шарт бўлади.

• Миллий божхона сиёсати ва тарифларни Москвадаги Евразия иқтисодий комиссияси белгилайди, яъни Москва белгилайди.

• Бу ички бозорни ҳимоя қилиш қобилиятини сусайтиради.

Маҳаллий саноат ва кичик бизнес учун хатар

ЕОИИда Россиянинг саноати рақобатбардош ва субсидияланган. Бу ҳолат:

• Ўзбекистондаги маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун ноинсоф рақобат муҳитини келтириб чиқаради.

• Маҳаллий маҳсулотларнинг бозорда сиқиб чиқарилишига олиб келади.

• Ишсизлик кўпайиши эҳтимолини оширади.

Демография ва меҳнат миграциясидаги таваккал

ЕОИИ фуқаролари эркин меҳнат қилувчи ҳудуд сифатида Россия бозорига чиқиш имконини беради. Бу:

• Меҳнат ресурсларининг мамлакатдан чиқиб кетишига олиб келади.

• Аҳолининг фаол қатлами чет элда қолиб кетиши орқали ички меҳнат бозорида бўшлиқ вужудга келади.

• Ижтимоий нотенгликни чуқурлаштиради.

Идеологик таъсир ва геосиёсий қарамлик

ЕОИИга қўшилиш фақат иқтисодий эмас, балки сиёсий интеграцияни ҳам англатиши мумкин. Россия ЕОИИ орқали:

• Ахборот, таълим ва медиа соҳаларида ўз таъсирини кучайтиришга ҳаракат қилади.

• Ўзбекистоннинг ташқи сиёсий қарорларига (масалан, Ғарб билан алоқалар, туркий иттифоқлар) босим ўтказиши мумкин.

Ўзбекистон ЕОИИда тўлиқ аъзо бўлиш орқали:

• Иқтисодий суверенитетидан маҳрум бўлиши,

• Маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни йўқотиши,

• Геосиёсий қарамликка тушиб қолиши,

• Идеологик таъсирга ўралаши мумкин.

Шунинг учун ЕОИИга аъзо бўлиш масаласи жамоатчилик иштирокида, геосиёсий мувозанат ва миллий манфаатларни ҳисобга олган ҳолда пухта ўрганилиши шарт.

Қирғизистоннинг ЕОИИдаги иқтисодий муаммолари

Қирғизистон 2015 йилда Евросиё иқтисодий иттифоқига тўлиқ аъзо бўлди. Ушбу қадам мамлакатда иқтисодий имкониятлар кенгаяди, деган умид билан қабул қилинганди. Бироқ 8 йиллик тажриба шуни кўрсатдики, Қирғизистон ЕОИИ орқали кутилган иқтисодий ютуқларга эмас, аксинча бир қатор тузоқларга дуч келди.

Импорт экспансияси ва маҳаллий саноатнинг йўқолиши

ЕОИИга қўшилгандан сўнг Россия ва Қозоғистон товарлари Қирғизистон бозорига эркин кириб келди. Бу ҳолат:

• Маҳаллий ишлаб чиқаришни ночор ҳолатга туширди.

• Қирғизистон маҳсулотлари сифат ва нарх жиҳатидан рақобатлаша олмай қолди.

• Кичик ва ўрта бизнес секторида банкротлик ҳолатлари кўпайди.

Бюджетга боғлиқлик ва экспорт муаммолари

• Қирғизистон ЕОИИдаги экспортчи эмас, асосан импортчи давлат сифатида шаклланди.

• Унинг иқтисоди Россияда ишлаётган меҳнат муҳожирларининг юборган пулларига боғлиқ ҳолда қолди.

• Энергетика ва транспорт тармоқларида мустақил инвестицион сиёсат олиб бориш имкони чекланди.

Меҳнат муҳожирларига қарамлик

• ЕОИИ доирасида Қирғизистон фуқаролари Россияда қонуний ишлаш имконига эга бўлди.

• Аммо бу ички иқтисодиёт ривожланишига тўсқинлик қилди, чунки фаол ишчи кучи хорижга кетмоқда.

• Демография, урбанизация ва ижтимоий хизматлар соҳаларида тавозун бузилди.

Сиёсий таъсир ва ташқи сиёсатдаги чекловлар

• Қирғизистоннинг ташқи сиёсатда Россиядан мустақил қарор қабул қилиш имкониятлари чекланмоқда.

• Россия билан сиёсий келишмовчиликлар ЕОИИ ичида иқтисодий таҳдидлар орқали босим сифатида қўлланмоқда (масалан, чегарадаги товарларни ушлаб туриш, транзитдаги чекловлар).

Қирғизистон ЕОИИга аъзо бўлиш орқали:

• Мустақил иқтисодий сиёсат юритиш имконини бой берди.

• Маҳаллий бозорни йўқотди.

• Россиянинг иқтисодий ва сиёсий қарамлигида қолиб кетди.

Бу ҳолат бошқа давлатлар учун ҳушёрлик ва танқидий таҳлил билан ёндашиш кераклигини кўрсатади. Ҳар қандай интеграция — фақат тенг ҳуқуқли ва икки томонлама манфаатлар асосида қурилмоғи лозим.