Россиянинг Тошкентни босиб олиши: тарихий воқелик ва геосиёсий таҳлил

XIX асрнинг иккинчи ярмида Россия империяси Марказий Осиёни босиб олишни ўзининг стратегик ва геосиёсий мақсадларидан бирига айлантирган эди. Бу жараён “Туркистонни забт этиш” номи билан тарихда қолган бўлиб, унинг марказий босқичларидан бири — Тошкентни босиб олиш воқеаси ҳисобланади. 1865 йилда Россия генерали Михаил Черняев қўмондонлигидаги армия Тошкентни зўравонлик билан эгаллади ва шу тариқа Марказий Осиёдаги рус колониал ҳукмронлигига йўл очилди.

Воқеалар ривожи: Тошкентни босиб олиш (1865)

Бошланиш

• Россия 1860-йиллар бошидан бошлаб Қозоғистон ва Оренбург йўналишлари орқали жанубга ҳаракат қила бошлади.

• Бу жараёнда Пишпек, Оқмасжид, Чимкент каби йирик шаҳарлар босиб олинди.

• 1864 йилда Тошкентга биринчи ҳарбий юриш амалга оширилди, аммо муваффақиятсиз якунланди.

Ҳал қилувчи босқич — 1865 йил

• 1865 йил май ойида генерал Михаил Черняев 12 000 кишилик армия билан Тошкентни иккинчи марта муҳосарага олди.

• Қалъа деворлари қудратли артиллерия билан бузиб ташланди, тинч аҳоли ўртасида жуда кўп талафотлар бўлди, кўп мусулмонларни ўлдирилди.

• 28 июнь куни Тошкент тўлиқ Россия қўлига ўтди.

Қаттиқ зўравонлик

• Россия армияси шаҳарга кирганида аҳолига нисбатан кучли босим, талан-тарож ва қатллар содир бўлди.

• Черняев ўзининг генераллик карерасида айнан Тошкентни босиб олиши орқали "Туркистоннинг Наполеони" деган ном олди.

Сиёсий ва маданий оқибатлар

Россиянинг Туркистондаги илк мустамлака пойтахти

• Тошкент 1867 йилда тузилган "Туркистон генерал-губернаторлиги"нинг маъмурий марказига айлантирилди.

• Қозон ва Оренбургдан амалдорлар, ўқитувчилар ва ҳарбийлар келтирилди.

• Россия тили ва ҳуқуқи расмий тузилмаларда устувор бўла бошлади.

Шаҳарнинг меъморий ва маданий қиёфаси ўзгариши

• Мустамлака маъмурияти "Эски шаҳар" ва "Янги шаҳар"ни ажратиб қўйди. Янги шаҳарда руслар яшади.

• Русча мактаблар, черковлар, вилоят газеталари ва телеграф тизими жорий этилди.

• Исломий ва маҳаллий маориф тизими камситилди ва иқтисодий имкониятлари чекланди.

Геосиёсий мақсадлар ва манфаатлар

• Россия Хитой ва Британия билан курашда Туркистонни стратегик буфер ҳудуд сифатида кўрди.

• Тошкент — савдо, ирригация ва демография жиҳатидан аҳамиятли марказ бўлгани учун империя учун асосий бўғин ҳисобланган.

• Тошкентни эгаллаш билан Россия Осиёнинг марказига йўл очди.

Тошкентни Россия томонидан босиб олиниши (1865) — бу:

• Марказий Осиёнинг мустамлака бўлишини бошлаб берган ҳал қилувчи воқеа,

• Туркистоннинг сиёсий мустақиллиги тугаган кунлардан бири,

• Маданий ва мафкуравий тўсиқлар, ассимиляция ва бўлинманинг бошланиши эди.

Шу тариқа Тошкентдаги рус таъсири нафақат ҳарбий куч билан жорий этилди, балки у орқали тўлиқ маъмурий, маданий ва иқтисодий тизим ҳам ўзгартирилди. Бу воқеа Ўрта Осиёдаги мустамлакачилик сиёсатининг рамзий нуқтаси бўлиб қолди.