Кафканинг «Жараён» экзистенциал романи дастлаб реалликнинг нариги томонида қурилган фантастик абсурд сифатида пайдо бўлган эди. Аммо ҳозир, афтидан, бу абсурд бизнинг кундалик ҳаётимизга ишонч билан кириб келмоқда, танимиз ва қонимизга айланмоқда. У нормага айланмоқда.
Екатеринбургда уч нафар озарбайжоннинг ўлдирилиши, элликка яқин кишининг ҳибсга олиниши, қийноқлар, зўравонлик, инсонпарварликка зид ҳаракатлар – буларнинг барчаси, Аристотельнинг классик мантиғига таянсак, изоҳлаб бўлмайди. Бу ерда сабаб-натижа алоқаларини топишга, воқеаларни дунёнинг одатий манзарасига мослаштиришга уриниш аввалдан маҳкумдир. Биз парадоксал мантиқ даврида яшаяпмиз, бунда яхшилик ва ёмонлик тушунчалари шафқатсизликка рухсат бериш билан алмаштирилмоқда. Ва бу бир мамлакатнинг ўзига хос хусусияти эмас – бу умумжаҳон тенденциясидир.
Бироқ, бир лаҳзага рационалликка қайтиб кўрайлик. Йигирма тўрт йил олдин Екатеринбургда Россия фуқароси – миллати озарбайжон бўлган бир киши ўлдирилган эди. Жиноят эътиборсиз қолган. Ўлдирилган шахс на сиёсатчи, на жамоат арбоби, на спорт юлдузи эди. Мотив, эҳтимол, оддий бўлган – маиший ёки, балки, таъсир доираларини қайта тақсимлаш. Қотилликдан кейин сукут чўккан. Фақат архивда очилмаган иш ва яқинлар қалбидаги хотира қолган.
Орадан қарийб чорак аср ўтади – ва тўсатдан бўрон кўтарилади. Сиреналарнинг вишиллагани. Қурол дастакларининг зарбалари. Капюшонли ниқобли шоу. Эллик киши ҳибсга олинди. Қонга беланган жасадлар. Кўпчилиги ўшанда ҳали мактабга ҳам бормаган одамлар қаттиқ жиноятчилардек ушланади. Хорланади, қийноққа солинади, гўё озарбайжон келиб чиқишининг ўзи ҳукмдир. Гўё кимдир унутилган ишни жавондан олиб, қарор қилгандек: қасос олиш вақти келди. Қонун сандиққа қамалиб, жазоловчи эркинликка чиқадиган вақт. Ҳуқуқ-тартибот органларига норасмий кўрсатма берилади: «Ҳаракат қилинглар, жаноблар, ҳаммаси сизларга қўл келади».
Бу кино ҳам, фантастика ҳам эмас. Бу полициянинг жазоловчи машинага айланаётган реалликдир. Ва бу, афсуски, фақат Россия фожиаси эмас. Полиция зўравонлиги ҳокимиятнинг универсал тилига айланган. Бу «методика»нинг метастазлари бутун сайёра бўйлаб тарқалиб, ҳуқуқ, адолат ва нормалликнинг ўзини емириб ташлади.
Албатта, бу ерда оддий мулкни қайта тақсимлаш – куч тузилмалари жалб этилган иқтисодий уруш ҳақида гап кетяпти деб тахмин қилиш мумкин. Буларнинг ҳаммаси таниш: полиция тақсимотдаги воситачи, тарози палласида – бизнес, активлар, ер. Услуб – қўпол. Босим – мисли кўрилмаган. Сигналлар – жуда аниқ. Аммо бу кинояли версияда ҳам мантиқ аниқликни талаб қилади. Масъулиятни. Изоҳларни.
Лекин улар йўқ. Ва бунинг ўрнига – кайфиятни туширувчи, жонсиз канцелярия, гўёки методик қўлланмадан кўчириб олингандек: этник жиноий гуруҳга қарши операция, Сафаров ака-укалари – йигирма тўрт йил олдинги иш бўйича гумон қилинувчилар. Қийноқлар ҳақида бирон сўз йўқ. Нима учун «гуруҳ»га эски ишга алоқаси бўлмаган ўнлаб одамлар тўсатдан киритилгани ҳақида ҳеч қандай изоҳ йўқ. Буларнинг ҳаммаси гўёки зўравонлик – уставнинг бир қисмидек тақдим этилади.
Шунда бошқа бир версия юзага чиқади. Совуқ, лекин ўз шафқатсизлигида мантиқий. Бу қайта тақсимлаш эмас, бизнес эмас ва тасодиф эмас. Бу намойишкорона қатл. Жазолаш экспедицияси. Сигнал. Фақат озарбайжонларга эмас, балки барча «бегоналар»га. Кейинги бўлиши мумкин бўлган ҳаммага. Бугун – Екатеринбург. Эртага – бошқа шаҳар. Бошқа исмлар. Лекин ўша калтаклар. Бу энди оғиш эмас – бу янги реалликдир.
Шунинг учун ҳам расмий тасдиқлашнинг қатъий ҳисси пайдо бўлади, қачонки сукут ҳар қандай сўздан баландроқ жарангласа. Бу тизимнинг бузилиши эмас – бунинг ўзи Тизимдир. Ва унда «ксенофобия» сўзи маргинал тусини йўқотади ва бошқарув воситасига айланади. Ва унинг ортида – фашизмнинг сояси. Ошхонадаги эмас, маиший эмас, балки сиёсий, институционал, пухта ўйланган фашизм. Айнан ўша, XXI асрда яна қайтаётган фашизм – файласуфлар огоҳлантирганидек, спирал бўйлаб.
Фашизм яна қулай воситага айланмоқда. Исроил уни фаластинликларга нисбатан, АҚШ – муҳожирларга қарши, Европа – ўз вақтида ўзи мустамлака қилган ва вайрон қилган мамлакатлардан келган қочқинларга нисбатан қўлламоқда. Бутун дунёдаги давлатлар бир хил намунадан фойдаланмоқда: «бегона»ни топиш ва айблаш, сўнгра унга қарши курашга «ўзлар»ни сафарбар қилиш. Ғазабни пастга йўналтириш. Эски ҳийла. Эски сеҳр. Вақт синовидан ўтган тузоқ.
Россияда фашизм тўсатдан пайдо бўлмади. У секин ўсди, иккиюзламачилик ёриқларидан, икки стандартлар асфальтидан ўтиб келди. Унинг пайдо бўлиши – ғоя эмас, балки иқтисодиёт масаласидир. Тўқ жамиятда неолиберализм тантана қилади. Оч жамиятда – фашизм. Ва агар тўқлар очларни ёнида ушлаб қолишни истаса, бу фашизмни озиқлантиришга мажбур бўладилар. Телевизор экранлари орқали. Қўрқув орқали. Дўриллаган шиорлар ва «халқ душманлари» шарпалари орқали. ХХ асрнинг 1930-йилларида Учинчи рейх Шахт ва Круппсиз мумкин бўлмас эди. Бугун эса – пул, реклама ва давлат тарғиботисиз.
Лекин буларнинг ҳаммаси бор, ҳатто мўл-кўл. Шунинг учун фашизм яна жисмга кирмоқда. У янгиликлар остидаги изоҳларда яшайди. Ура-патриотларнинг тасдиғида. Бошқаларнинг оғриғидан хурсанд бўладиган одамларда. «Тартиб ўрнатиш» ва «бегоналарни ҳайдаб чиқариш»га чақирувчи маргиналларнинг овозларида. Бу одамлар шунчаки рози эмас. Улар мамнун. Бундан ташқари, улар шафқатсизликнинг бу спектаклидан завқланмоқдалар.
Бир пайтлар Макс Хоркхаймер шундай деган эди: «Фашизм – бу буржуа демократияси, ўз демократик арзимас нарсаларини ташлаб юборган». Сўнгра қўшиб қўйди: «Ким капитализмга қарши чиқа олмаса, фашизмга ҳам қарши чиқмаслиги керак».
Чунки фашизм – бу хато эмас. Бузилиш эмас. Вирус эмас.
Бу – маҳсулот, тизимнинг юзи, унинг охирги далилидир.
Абу Муслим (журналист, профессор)
