Никколо Макиавелли (1469–1527) — Италиянинг қайта тикиланиш давридаги буюк сиёсатшуноси, файласуфи ва дипломатидир. Унинг “Ҳукмдор” асари дунё сиёсий тафаккурида туб бурилиш ясаган. Бу асарда Макиавелли ҳокимиятни сақлаб қолиш, мустаҳкамлаш ва бошқаришнинг прагматик ва реалистик усулларини очиб беради. Шу нуқтаи назардан, Россия президенти Владимир Путиннинг сиёсий услуби кўп жиҳатдан Макиавеллизм билан боғланади. Ушбу мақолада Путин сиёсати ва Макиавелли ғоялари ўртасидаги муштарак нуқталар таҳлил қилинади.
1. Ҳукмдор образи: макиавеллистик тафаккур
Макиавеллининг фикрича, ҳукмдор “йўлни мақсадга қараб танлайди”, яъни у ўз мақсадини амалга ошириш учун ҳар қандай воситани қўллашга ҳақли. Путиннинг ташқи ва ички сиёсатдаги ҳаракатлари айнан шу ғоя асосида қурилган деб баҳоланиши мумкин. Масалан, унинг хавфсизликни таъминлаш баҳонасидаги репрессиялари, ички мухолифатни заифлаштириш чоралари ва ташқи фронтдаги тажовузкор стратегиялари — буларнинг барчаси ҳокимиятни мустаҳкамлаш манфаатида юритилаётган сиёсатлардир.
2. Тартиб ва қонун устуворлиги – “қўрқув орқали итоат”
Макиавелли ҳукмдор “севилган”дан кўра “қўрқилгани” маъқул, деб ёзади. Путин раҳбарлигидаги Россияда айрим сиёсий элита ва кенг жамоатчилик орасида айнан шундай таъсир механизми кузатилади. Сиёсий ислоҳотлар ўрнига куч тузилмалари орқали назорат ва тартиб сақланмоқда. Бу эса Макиавеллининг “ҳокимиятни маҳкам ушлаш учун зарур бўлган зўравонликни тез ва қатъий амалга ошириш керак” деган таълимотига мос тушади.
3. Сиёсий ҳийлакорлик ва дипломатик юз
Макиавелли ҳукмдордан сиёсий ҳийла, маккорлик ва дипломатик кўринишни кутган. Унингча, ҳукмдор “шер каби кучли ва тўнғиз каби айёр бўлиши” керак. Путиннинг ташқи сиёсатдаги дўстона баёнотлари ва аслида геосиёсий фойда манфаатидан келиб чиқиб қабул қилган қарорлари ушбу услубга тўғри келади. Масалан, Ғарб билан муносабатларда очиқ алоқалар ва бир вақтнинг ўзида Украина ёки Грузиядаги ҳаракатлар макиавеллистик стратегик ўйинлар сифатида талқин этилади.
4. Тож ва масъулият: макиавеллистик танбеҳ
Макиавелли ҳокимиятнинг оғир юки ҳақида шундай ёзган:
“Агар сиз подшоҳ этиб сайланган бўлсангиз ва тож катта бўлиб чиқса, у кўзингизга, қулоғингизга, оғзингизга ва охири бўйнингизга тушади. Сиз кўрасиз, эшитасиз ва айтасиз. Лекин, энди ҳеч ким сизга қарамайди.”
Бу иқтибос орқали Макиавелли ҳукмдорни масъулият, танқид ва фақат зоҳирий ҳокимият билан чекланмасликка чақирган. Путиннинг сиёсий карьерасида ҳокимият давомийлиги уни танқид ва мухолифатдан узоқлаштиргани кузатилади. Макиавеллича айтганда, “тож унга ҳамма нарсани кўрсатади, лекин энди уни ҳеч ким эшитмайди”.
Путиннинг сиёсий услуби — прагматизм, куч ва стратегик ювошликни бирлаштирган ҳолда амалга оширилган макиавеллистик моделнинг замонавий кўринишидир. У сиёсий амалиётда ғоядан устунлик, реал сиёсий кучлар мувозанати ва қўрқувни бошқариш воситаси сифатида қўллайди. Макиавелли асарлари ҳануз бугунги ҳукмдорлар ва сиёсий таҳлилчилар учун долзарб манба бўлиб, айниқса Путин сиёсатида бу ғоялар ҳаётийлик касб этмоқда.
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
