Никколо Макиавелли (1469–1527) — Италиянинг Ренессанс даврида яшаб ижод этган сиёсатшунос, дипломат, тарихчи ва адибдир. Унинг асарлари муосир сиёсий илмнинг асосчиларидан бири сифатида қаралади. Жумладан, “Ҳукмдор” (Il Principe), “Ҳарбий санъат” (Dell'arte della guerra) ва “Тит Ливий тарихининг биринчи ўн дафтари ҳақида баҳслар” (Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio) каби асарлари орқали у сиёсатда реализм ва амалиётни назарий тушунчалардан устун қўйишга ҳаракат қилган.



Макиавеллининг сиёсий фалсафаси

Макиавелли назарий таълимотида реализм устувор аҳамиятга эга. Унингча, давлат ҳокимиятини сақлаш ва мустаҳкамлаш сиёсатнинг асосий мақсадидир. У қуйидаги қарашларини илгари сурган:

•    Мақсад воситани оқлайди: Агар ҳукмдор давлат манфаатини таъминлаш учун зўравонликка ёки айёрликка мурожаат қилса, бу мақсадга йўлдош восита сифатида оқланади.

•    Сиёсий қобилият (“virtù”) ва тақдир (“fortuna”) муносабати: Ҳукмдор шахсий қобилияти ва ақли билан тақдирни бошқара олиши керак.

•    Қўрқув муҳаббатдан устун: Макиавеллининг таниқли ибораси: “Агар иложи бўлса, ҳукмдор ҳам севилиши, ҳам қўрқилиши лозим. Лекин бу иккаласини биргаликда қўлга киритиш мушкул, шундай экан, қўрқилиши яхшироқ”.



Асарлари ва уларнинг таъсири

1.    “Ҳукмдор” (Il Principe):

Бу асар сиёсий ҳокимиятнинг табиати, уни қандай қўлга киритиш ва сақлаб қолиш ҳақидаги қўлланма сифатида ёзилган. Макиавелли бу ерда анъанавий ахлоқий меъёрларни танқид қилади ва давлат манфаатини устувор қўяди.

2.    “Ҳарбий санъат” (Dell’arte della guerra):

Унда фуқаролик армияси концепцияси илгари сурилади ва давлат мудофааси учун ички қўшинлар (муртазақилар эмас) зарурлиги таъкидланади.

3.    “Тит Ливий тарихининг биринчи ўн дафтари ҳақида баҳслар” (Discorsi):

Макиавелли бу асарида республика шаклидаги бошқарувни таҳлил қилади ва халқ иштирокини сиёсий барқарорлик учун зарур деб билади.



Макиавеллининг муосир аҳамияти

Макиавеллининг қарашлари муосир сиёсий фалсафа, реализм ва давлат бошқаруви учун асосий манба ҳисобланади. Унинг реалистик ёндошуви:

•    Геосиёсий таҳлилларда (масалан, давлатлар манфаати устувор бўлган ташқи сиёсатда),

•    Авторитар режимларни таҳлил қилишда,

•    Сиёсий манипуляция ва жамоатчилик билан ишлаш усулларини ўрганишда ҳам ишлатилади.

Никколо Макиавелли — давлат ва сиёсат ҳақидаги янги тушунчаларнинг яратувчиси, реализмнинг бунёдкори сифатида тарихга кирган. Унинг таълимоти орқали инсон сиёсатидаги ахлоқ, манфаат ва ҳокимият ўртасидаги мураккаб муносабатларни очиб берди. Муосир сиёсатда ҳам унинг фикрлари муҳим амалий ва назарий аҳамиятга эгадир.

Абу Муслим

(профессор, сиёсий таҳлилчи)