XVI аср Европасида католик черкови диний ва сиёсий ҳаётда мутлақ ҳукмронликка эга эди. Бироқ черковдаги молпарастлик, индульгенциялар савдоси (гуноҳни кечирувчи қоғозларни пулга сотиш) ва руҳонийларнинг ахлоқсизлиги кенг халқ орасида норозилик уйғотди. Шу шароитда немис руҳоний ва ислоҳотчи Мартин Лютер (1483–1546) 1517 йилда ўзининг машҳур “95 тезис”ини эълон қилди. Бу ҳужжат протестант ислоҳотига асос солди ва бутун Европада черков ҳаётини ўзгартириб юборди.
1. “95 тезис”нинг мазмуни
• Лютернинг тезислари асосан индульгенциялар савдосига қарши қаратилган эди.
• Унингча:
o гуноҳларни папа ёки руҳонийлар эмас, фақат Аллоҳ кечиради;
o одам нажот топиши учун пул эмас, балки имон ва тавба керак;
o черков ўз фойдаси учун халқни алдаётган.
• Шу билан Лютер католик черковининг иқтисодий асосига – индульгенциялардан келадиган даромадга зарба берди.
2. Тарихий аҳамияти
• Лютер тезисларини 1517 йил 31 октябрда Виттенберг шаҳридаги черков эшигига қадаб қўйди.
• Бу воқеа кенг муҳокама уйғотиб, бутун Германия бўйлаб тарқалди. Чоп этиш технологияси (китоб босиш) орқали тезислар қисқа вақтда оммавийлашди.
• Черков ичидаги илмий-теологик баҳс умумий халқ ҳаракатига айланди.
3. Черков ҳаётидаги таъсири
• Индульгенциялар савдоси босқичма-босқич йўқ қилинди.
• Черковдаги диний монополия заифлашди, протестант мазҳаблари (лютеранлик, кальвинизм, англиканизм) шаклланди.
• Черков ҳаёти соддалаштирилди: халқ тилида ибодат қилиш, Библияни таржима қилиш, содда маросимлар.
• Руҳонийлар ҳаётида масъулият ошди, уларнинг сиёсий ва иқтисодий зўравонлиги чекланди.
4. Европа жамиятидаги умумий аҳамияти
• “95 тезис” Европада дин ислоҳоти (Реформация) жараёнини бошлаб берди.
• Черков ва давлат муносабатларида янги босқич бошланди: руҳоний ҳокимият чекланди.
• Китоб босиш, саводхонлик ва мустақил фикр тараққиёти кучайди.
• Кейинчалик Европа сиёсий-ҳуқуқий тизимининг шаклланишига, ҳатто капитализмнинг ривожига ҳам замин тайёрлади.
Хулоса
Мартин Лютернинг “95 тезис”и католик черкови тарихида туб бурилиш нуқтаси бўлди. У черковнинг иқтисодий манфаатлари ва диний суиистеъмолларига қарши чиқди, имон ва нажот масаласини фақат Аллоҳ билан инсон ўртасидаги муносабат сифатида талқин қилди. Бу воқеа Европада протестант ислоҳотига йўл очиб, черков ҳаётини янги йўналишга бурди.
Мусулмонлар учун Лютернинг “95 тезис”идан олинадиган ибрат
1. Динга киритилган бидъат ва молпарастликка қарши кураш
• Лютернинг асосий танқиди — черковнинг индульгенция савдоси эди. Руҳонийлар гуноҳни пулга сотиб олиш мумкин деб одамларни алдашарди.
• Мусулмон жамиятида ҳам баъзан дин ниқоби остида мол топиш, ҳалол-ҳаромни бузиб талқин қилиш ҳолатлари кузатилади.
Ибрат: динни тоза сақлаш, уни мол ва манфаат воситасига айлантирмаслик.
2. Динга қайтиш – асил манбаларга таяниш
• Лютер “гуноҳни папа эмас, фақат Аллоҳ кечиради” деб таъкидлаган. Бу эса Библиянинг аслий руҳига қайтиш эди.
• Исломда ҳам ҳақиқий манба — Қуръон ва Суннат. Ортиқча бидъат, хуруфот, ёлғон уламолар сўзини “дин” деб қабул қилиш хатарли.
Ибрат: қуръон ва саҳиҳ суннатга қайтиш, улардан четга чиқмаслик.
3. Руҳонийларни танқид қила билиш
• Лютер черков попларининг гуноҳ ва золимликка ботганини очиқ танқид қилди. Бу – катта жасорат эди.
• Исломда ҳам Пайғамбар ﷺ огоҳлантирган: “Умматим учун энг хавфли нарса – ёлғончи уламолар”.
Ибрат: диндор ниқоби остида одамларни алдаётганларни фош қилиш ва ҳақиқий уламолар билан ёлғон “дин савдогарлари”ни фарқлай билиш.
4. Халқ тилида илм ва маърифат
• Лютер Библияни халқ тилига таржима қилиб, динни ҳар бир кишига яқинлаштирди.
• Исломда ҳам илм олиш ҳар бир мусулмон учун фарз. Қуръоннинг маъноларини халқ тилида англатиш муҳим (аслий матнни ўзгаришсиз сақлаган ҳолда).
Ибрат: одамларга илмни содда ва тушунарли тарзда етказиш.
5. Динга суянган мустабид ҳокимиятга қарши маънавий кураш
• Лютер черков ва давлатнинг золим тузумига қарши маънавий майдонда турди.
• Ислом тарихида ҳам уламолар ҳокимият золим бўлса, ҳақиқатни айтишдан қайтмаган (масалан, Имом Аҳмад, Имоми Молик ва бошқалар).
• - Ибрат: ҳақиқатни айтишдан қўрқмаслик ва золимларга қарши маънавий жиҳод қилиш.
Хуллас, Мартин Лютернинг “95 тезис”и мусулмонлар учун динни соф ҳолда сақлаш, уламоларнинг масъулияти, бидъат ва молпарастликка қарши курашиш, халққа илмни етказиш ва ҳақиқатни айтиш жасорати борасида ибрат манбаи бўлиши мумкин.
Лютернинг барча ғоялари исломий нуқтаи назардан қабул қилинавермайди, аммо унинг динни ислоҳ қилишдаги жасорати ва асосий манбаларга қайтиш талаби мусулмонларга ҳам катта сабоқдир.
1. Нажот ва гуноҳни кечириш фақат Аллоҳдан
• Лютер айтган: папа ёки черков одамнинг гуноҳини кечира олмайди, фақат Худо кечиради.
• Бу Ислом билан ҳам бир хил: Қуръонда “Албатта, гуноҳларни Аллоҳдан бошқа ҳеч ким кечирмас” (Оли Имрон, 135).
- Ибрат: Мусулмон ҳам гуноҳдан қутулиш учун поп, шайх ё руҳонийга эмас, фақат Аллоҳга тавба қилиши керак.
2. Мол билан нажот сотиб олиб бўлмайди
• Лютер индульгенциялар (гуноҳни кечириш қоғози) савдосини рад этган.
• Исломда ҳам садақа, ҳаж, закот савобли иш, аммо улар гуноҳни сотиб олиш воситаси эмас. Агар тавба бўлмаса, мол билан гуноҳ ёпилмайди.
- Ибрат: динни мол билан савдо қилиш – катта гуноҳ.
3. Руҳонийларнинг ёлғончилиги ва молпарастлигига қарши туриш
• Лютер попларнинг мол учун динни сотишини танқид қилди.
• Исломда Пайғамбар ﷺ огоҳлантирган: “Умматим учун энг хавфли нарса – ёлғончи уламолар”.
- Ибрат: дин номидан мол тўплайдиган ва одамларни алдайдиганларни танқид қилишдан қўрқмаслик.
4. Динни халққа тушунарли қилиш
• Лютер Библияни немис тилига таржима қилди, шунда ҳар бир киши уни ўқиб тушуна олади.
• Исломда ҳам Қуръон араб тилида нозил қилинган, аммо унинг маъноларини халқ тилида тушунтириш (тафсир, таржима) савоб ҳисобланади.
- Ибрат: одамларга илмни тўсмаслик, ҳар бир мусулмонга Қуръон маъносини етказиш.
5. Ҳақиқатни айтиш жасорати
• Лютер папага қарши чиқиш хавфли эди, аммо у ҳақиқатни айтди.
• Исломда ҳам уламолар золим ҳокимга қарши ҳақиқатни айтишни энг улуғ жиҳод деб билишган.
- Ибрат: ҳақиқатни айтишдан қўрқмаслик – мусулмоннинг имони белгиси.
Хулоса
Лютернинг 95 тезисидан мусулмонларга энг яқин 5 ғоя:
1. Гуноҳни кечирувчи – фақат Аллоҳ.
2. Мол билан нажот сотиб олиб бўлмайди.
3. Ёлғончи уламоларга қарши туриш.
4. Динни халққа тушунарли қилиш.
5. Ҳақиқатни айтиш жасорати.
Бу тезислар Ислом таълимоти билан уйғун, мусулмонлар учун ибрат манбаи бўлиши мумкин.
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
Мартин Лютер. 95 тезис
Ҳақиқатга бўлган муҳаббат ва уни аниқлашга интилиш номи билан, қуйидагилар Виттенбергда эркин санъатлар ва муқаддас илоҳиёт магистри, шунингдек ушбу шаҳардаги ординар профессор, ҳурматли ота Мартин Лютер раислиги остида муҳокамага таклиф этилади. Шу сабабли у, ҳозир бўла олмайдиган ва биз билан шахсан мунозарага кириша олмайдиганларни буни йўқлиги сабабли ёзма равишда амалга оширишларини сўрайди. “Роббимиз” Исо Масиҳ номи билан. Омин.
1. “Роббимиз” ва Устозимиз Исо Масиҳ, "Тавба қилинг..." деб, мўминларнинг бутун ҳаёти тавба бўлишини буюрган.
2. Бу сўз ["тавба қилинг"] тавба сирига (яъни, руҳонийнинг хизмати билан амалга ошириладиган иқрор ва гуноҳларни кечиришга) тегишли деб тушунилиши мумкин эмас.
3. Бироқ, у нафақат ички тавбага тегишли; аксинча, агар ташқи ҳаётда бутунлай танани ўлдиришни келтириб чиқармаса, ички тавба ҳеч нарса эмас.
4. Шунинг учун жазо, инсоннинг унга бўлган нафрати қолгунча қолади (бу ҳақиқий ички тавбадир), бошқача айтганда – Осмон Шоҳлигига киришгача.
5. Папа ўзи қўйган ёки черков қонунлари бўйича қўйилган жазолардан бошқа ҳар қандай жазоларни кечиришни истамайди ва кечира олмайди.
6. Папа ҳеч бир гуноҳни, Раббимиз номидан кечиришни эълон қилмасдан ва тасдиқламасдан кечириш ваколатига эга эмас; бундан ташқари, у фақат ўзига белгиланган ҳолатларда кечириш беради. Агар у буни эътиборсиз қолдирса, гуноҳ давом этади.
7. Худо ҳеч кимнинг гуноҳини, айни вақтда ҳамма нарсада ўз вакили бўлган руҳонийга бўйсундирмай кечирмайди.
8. Черков тавба қоидалари фақат тирикларга юкланган ва уларга мувофиқ, ўликларга юкланмаслиги керак.
9. Шу сабабли, ўлим ва оғир ҳолатлар ҳақидаги банд доимо истисно этилган, унинг фармонларида ҳаракат қилувчи Муқаддас Руҳ бизга фойда келтиради.
10. Ўлганларга ҳам Черков жазоларини Қиёматдан кейин ҳам қолдирадиган руҳонийлар жоҳил ва худосиздир.
11. Бу таълимотнинг бегона ўтлари – Черков жазосини Қиёмат жазосига ўзгартириш ҳақидаги – епископлар ухлаган пайтда аниқ экилган.
12. Илгари Черков жазолари гуноҳларни кечиришдан кейин эмас, балки ундан олдин, ҳақиқий тавбанинг синови сифатида юкланган.
13. Ўлганлар ҳаммасини ўлим билан тўлайдилар, ва улар, Черков қоидаларига кўра аллақачон ўлик бўлганлари сабабли, қонун бўйича улардан озодликка эгадирлар.
14. Ўлганнинг номукаммал онги ёки инояти муқаррар равишда катта қўрқувни олиб келади; ва у иноятнинг ўзи қанчалик кичик бўлса, шунчалик каттадир.
15. Бу қўрқув ва даҳшатнинг ўзи (чунки мен бошқа нарсалар ҳақида жим тураман), Қиёматда азобланишга тайёр бўлиш учун етарли, чунки улар умидсизлик даҳшатига энг яқиндир.
16. Дўзах, Қиёмат ва Осмон бир-биридан умидсизлик, умидсизликка яқинлик ва хотиржамлик каби фарқлидир.
17. Руҳлардаги Қиёматда қўрқув муқаррар равишда камайиб борганидек, иноят ҳам ўсиб бораётгандек туюлади.
18. Уларнинг хизмат қилиш ёки иноятга иштирок этиш ҳолатидан ташқарида қолишлари на оқилона асослар, на Муқаддас Ёзувлар билан исботлангандек туюлади.
19. Уларнинг барчаси ўз саодатларига ишончли ва хотиржам эканлиги ҳам исботланмагандек туюлади, гарчи биз бунга бутунлай ишонган бўлсак ҳам.
20. Шундай қилиб, папа, "барча жазоларни тўлиқ кечириш"ни берар экан, ҳаммасини эмас, балки фақат ўзи томонидан қўйилганларини назарда тутади.
21. Шунинг учун, папа индульгенциялари орқали инсон ҳар қандай жазодан халос бўлади ва нажот топади деб эълон қиладиган индульгенция воизлари хато қиладилар.
22. Ҳатто Қиёматда бўлган руҳларни ҳам, у Черков қонунларига кўра ердаги ҳаётда тўлаши керак бўлган жазодан озод қилмайди.
Матнни ўзингиздан ҳеч нарса қўшмасдан, қисқартирмасдан ва таҳлил қилмасдан тўлиқ таржима қилдим.
________________________________________
23. Агар бирон кишига барча жазоларни тўлиқ кечириш берилиши мумкин бўлса, шубҳасиз, у энг ҳаққонийларга, яъни оз сонли кишиларга берилади.
24. Демак, халқнинг катта қисми бу ҳамма учун бир хил ва пурмаъно бўлган жазодан озод қилиш ваъдаси билан алданмоқда.
25. Папа Қиёматдан кейин умуман қандай ваколатга эга бўлса, ҳар бир епископ ёки руҳоний ўз епархиясида ёки ибодатхонасида шундай ваколатга эга.
26. Папа калитлар ваколати билан (унда бу йўқ) эмас, балки шафоат билан жонларга [Қиёматдан кейин] кечириш бериши жуда яхши.
27. Қачонки сандиқчада танга жиринглаши билан, жон Қиёматдан учиб чиқади деб ўргатадиганлар инсоний фикрларни тарғиб қилмоқдалар.
28. Ҳақиқатан ҳам, сандиқчадаги олтиннинг жиринглаши фақат фойда ва тамагирликни оширишга қодир, черков шафоати эса – фақат Худонинг ихтиёридадир.
29. Ким билади, Қиёматда бўлган барча жонлар сотиб олинишини хоҳлайдими, худди муқаддас Северин ва Пасхалий билан содир бўлгани каби, ҳикоя қилишларича.
30. Ҳеч ким ўз тавбасининг ҳақиқийлигига ва – ундан ҳам камроқ – тўлиқ кечирилиш олишига ишонч ҳосил қила олмайди.
31. Қанчалик ҳақиқатан тавба қилган кам учраса, қоидаларга кўра индульгенция сотиб оладиган ҳам шунчалик кам, бошқача айтганда – ниҳоятда кам учрайди.
32. Кечириш ҳужжатлари орқали нажот топганларига ишонганлар ўз устозлари билан бирга абадий лаънатланади.
33. Айниқса, папа индульгенцияларини, у орқали инсон Худо билан ярашадиган баҳосиз Худо хазинаси деб ўргатадиганлардан эҳтиёт бўлиш керак.
34. Чунки уларнинг кечирувчи инояти фақат инсоний йўл билан ўрнатилган черков тавбасининг жазоларига қаратилган.
35. Қиёматдан жонларни сотиб олиш ёки иқрор бўлиш ҳужжатини олиш учун тавба қилиш талаб қилинмайди деб ўргатадиганлар насронийча тарғибот қилмайдилар.
36. Ҳар бир ҳақиқатан тавба қилган насроний, ҳатто индульгенцияларсиз ҳам унга тайёрланган жазо ва айбдан тўлиқ озодлик олади.
37. Ҳар бир ҳақиқий насроний, ҳам тирик, ҳам ўлик, кечириш ҳужжатларисиз ҳам Худо томонидан унга берилган Масиҳ ва Черковнинг барча неъматларида иштирок этади.
38. Папа кечириши ва иштироки ҳеч қандай ҳолатда эътиборсиз қолдирилмаслиги керак, чунки у (мен аллақачон айтганимдек) Худо кечиришининг эълонидир.
39. Ҳатто энг билимдон илоҳиётчилар учун ҳам халқ олдида бир вақтнинг ўзида ҳам индульгенцияларнинг саховатлилигини, ҳам тавбанинг ҳақиқийлигини мақташ ниҳоятда қийин бўлди.
40. Ҳақиқий тавба жазоларни излайди ва севади, индульгенцияларнинг саховатлилиги эса бу интилишни заифлаштиради ва уларга нисбатан нафрат уйғотади ёки ҳеч бўлмаганда бунга сабаб бўлади.
41. Халқ уларни бошқа барча хайрия ишларидан афзал деб нотўғри тушунмаслиги учун папа кечиришларини эҳтиёткорлик билан тарғиб қилиш керак.
42. Насронийларга ўргатиш керак: папа индульгенцияларни сотиб олишни ҳатто хайр-эҳсон ишлари билан кичик даражада ҳам солиштириб бўлмайди деб ҳисоблайди.
43. Насронийларга ўргатиш керак: мискинга садақа берадиган ёки муҳтожга қарз берадиган киши индульгенция сотиб оладигандан кўра яхшироқ иш қилади.
44. Чунки хайр-эҳсонлар билан иноят кўпаяди ва инсон яхшиланади; индульгенциялар орқали эса у яхшиланмайди, фақат жазодан озод бўлади.
45. Насронийларга ўргатиш керак: мискинни кўриб, уни эътиборсиз қолдириб индульгенция сотиб оладиган киши, папанинг кечиришини олмайди, балки ўзига Худонинг ғазабини тортади.
46. Насронийларга ўргатиш керак: агар уларда етарли маблағ бўлмаса, ўз уйларида керакли нарсаларни қолдириш уларнинг мажбурияти ҳисобланади ва ҳеч қандай ҳолатда мол-мулкни индульгенцияларга сарфламаслик керак.
47. Насронийларга ўргатиш керак: индульгенцияларни сотиб олиш мажбурий эмас, балки ихтиёрий ишдир.
48. Насронийларга ўргатиш керак: папага кечиришни сотишда, олинган пуллардан кўра, ўзи учун қилинган диндорлик билан ўқилган ибодат кўпроқ керак ва кўпроқ ёқимлидир.
Матнни ўзингиздан ҳеч нарса қўшмасдан, қисқартирмасдан ва таҳлил қилмасдан тўлиқ таржима қилдим.
________________________________________
49. Насронийларга ўргатиш керак: папа кечиришлари, агар улар уларга таянмасалар, фойдалидир, аммо агар улар улар орқали Худодан қўрқишни йўқотсалар, жуда зарарлидир.
50. Насронийларга ўргатиш керак: агар папа кечириш воизларининг суиистеъмолликлари ҳақида билса, у муқаддас Петр черковини ўз қўйларининг териси, гўшти ва суякларидан қуришдан кўра, уни ер билан яксон қилишни афзал билган бўларди.
51. Насронийларга ўргатиш керак: папа, бурчи талаб қилганидек, ҳақиқатда ҳам хоҳлайди – ҳатто муқаддас Петр черковини сотиш керак бўлса ҳам – баъзи кечириш воизлари пулларни шилиб олган кўпчиликка ўз пулидан беришни.
52. Кечириш ҳужжатлари орқали нажотга умид қилиш беҳудадир, ҳатто комиссар, ундан ҳам кўра, папанинг ўзи булар учун ўз жонини гаровга қўйса ҳам.
53. Худонинг сўзи бошқа черковларда бутунлай жим бўлишини буюрадиган, кечириш тарғиботи учун буни қиладиганлар Масиҳ ва папанинг душманларидир.
54. Агар бир ваъзхонликда кечиришга худди шунча ёки кўпроқ вақт сарфланса, Худо сўзига зарар етказилади.
55. Папанинг фикри, шубҳасиз, шундаки, агар индульгенциялар – энг арзимас неъмат – битта қўнғироқ, битта юриш ва ибодат билан мадҳ этилса, унда Инжил – олий неъмат – юзта қўнғироқ, юзта юриш ва юзта ибодат билан тарғиб қилиниши керак.
56. Папа индульгенцияларни тарқатадиган Черков хазиналари – на етарлича номланган, на насронийларга маълумдир.
57. Шубҳасиз, уларнинг қадри – ва бу аниқ – абадийдир, чунки кўпгина воизлар уларни саховатли тарзда тарқатмайдилар, аксинча, мамнуният билан йиғадилар.
58. Шунингдек, улар Масиҳ ва авлиёларнинг хизматлари ҳам эмас, чунки улар доимо – папанинг ёрдамисиз – ички инсонга иноятни, ташқи инсонга эса хочни, ўлимни ва дўзахни берадилар.
59. "Черков хазиналари, – деди муқаддас Лаврентий – бу Черковнинг қашшоқларидир", лекин у бу сўзни ўз даврининг одати бўйича қўллаган.
60. Биз енгилтаклик билан, Масиҳнинг хизмати билан берилган Черков калитлари – мана шу хазина деб эълон қиламиз.
61. Чунки жазолардан озод бўлиш ва кечириш учун, унга белгиланган ҳолатларда папанинг ваколати етарли эканлиги аниқ.
62. Черковнинг ҳақиқий хазинаси – бу Худонинг шон-шавкати ва инояти ҳақидаги энг муқаддас Инжил (Башорат)дир.
63. Аммо у ҳақли равишда жуда ёқимсиздир, чунки у биринчиларни охирги қилади.
64. Индульгенциялар хазинаси эса ҳақли равишда жуда севимлидир, чунки у охиргиларни биринчи қилади.
65. Демак, Инжил хазиналари – бу илгари одамлар бойликлардан тортиб олинадиган тармоқлардир.
66. Индульгенциялар хазиналари эса – бу ҳозир одамларнинг бойликлари тортиб олинадиган тармоқлардир.
67. Воизлар эълон қиладиган, "олий иноят"га эга бўлган индульгенциялар ҳақиқатан ҳам шундай, чунки улар фойда келтиради.
68. Аслида эса уларни Худонинг инояти ва Хочнинг раҳмдиллиги билан энг кам даражада солиштириш мумкин.
69. Епископлар ва руҳонийлар папа кечиришлари комиссарларини ҳар қандай ҳурмат билан қабул қилишга мажбурдирлар.
70. Аммо ундан ҳам кўра кўпроқ, улар папа топшириғи ўрнига ўз уйдирмаларини тарғиб қилмасликлари учун, ҳамма кўзлари, ҳамма қулоқлари билан қарашлари ва эшитишлари уларнинг мажбуриятидир.
71. Папа кечиришлари ҳақиқатига қарши гапирадиган кимса – анафемага берилсин ва лаънатлансин.
72. Аммо воизнинг ҳаддан ошган ва ҳақир нутқига қарши турган кимса – муборак бўлсин.
73. Папа кечириш савдосига зарар етказиш учун ҳар қандай ҳийлаларни режалаштирганларни адолат билан черковдан ажратиш билан ургани каби.
74. Шундай қилиб, у кечириш баҳонаси билан муқаддас иноят ва ҳақиқатга зарар етказишни режалаштирганларни черковдан ажратиш билан уришга янада қўрқинчлироқ ниятдадир.
75. Папа кечиришлари шундайки, улар инсоннинг гуноҳини кечириши мумкин деб умид қилиш, ҳатто у – имконсиз деб фараз қилсак – Худонинг Онасини шарманда қилса ҳам – ақлдан озиш демакдир.
76. Биз бунга қарши айтамиз, папа кечиришлари айбга тегишли энг кичик кечириладиган гуноҳни ҳам йўқ қила олмайди.
77. Муқаддас Петр, агар папа бўлганида, кўпроқ яхшиликлар бера олмас эди деб тасдиқлаш – бу муқаддас Петрга ва папага куфрдир.
78. Биз бунга қарши айтамиз, бу ва умуман ҳар қандай папа кўпроқ яхшиликлар беради, яъни: Инжил, мўъжизалар яратиш кучи, шифо бағишлаш инъомлари ва бошқалар – 1-Коринфликларга мактуб, 12-бобда айтилганидек.
79. Папа герби туширилган, дабдаба билан ўрнатилган хочни Масиҳнинг хочига тенг кучли деб тасдиқлаш – куфрдир.
80. Бундай сўзларни халқ олдида гапиришга рухсат берган епископлар, руҳонийлар ва илоҳиётчилар бунга жавоб берадилар.
81. Индульгенцияларнинг бу беҳаё тарғиботи, папага бўлган ҳурматни ҳатто билимдон одамлар учун ҳам бўҳтонлардан ва, ундан ҳам кўра, оддий одамларнинг айёр саволларидан ҳимоя қилиш осон бўлмаслигига олиб келади.
82. Масалан: Нега папа Қиёматни энг муқаддас қўшнига бўлган муҳаббат ва жонларнинг ўта оғир аҳволи учун озод қилмайди – яъни энг муҳим сабабга кўра, – агар у бир вақтнинг ўзида черков қуриш учун паст пуллар эвазига сон-саноқсиз жонларни қутқарса – яъни энг арзимас сабабга кўра?
83. Ёки: Нега ўлганлар учун дафн маросимлари ва йиллик хотира маросимлари давом этмоқда ва папа нега Қиёматдан аллақачон сотиб олинганлар учун ибодат қилиш гуноҳ бўлса, уларга сарфланган маблағларни қайтармайди ёки олиб қўйишга рухсат бермайди?
84. Ёки: Худонинг ва папанинг бу янги инояти нимадан иборат, улар пул эвазига худосиз ва Худонинг душманига диндор ва Худога азиз жонни сотиб олишга рухсат берадилар, лекин азоб учун худди шундай диндор ва севимли жонни беғараз, раҳмдиллик билан қутқармайдилар?
85. Ёки: Нега черков тавба қоидалари, аслида аллақачон ишлатилмасликдан ўз-ўзидан бекор бўлган ва ўлик бўлса ҳам, худди улар ҳали ҳам кучда ва тирик бўлгандек, берилган индульгенциялар учун ҳали ҳам пул билан тўланади?
86. Ёки: Нега ҳозир энг бой Крездан ҳам бой бўлган папа, бу ягона муқаддас Петр черковини ўз пулига эмас, балки камбағал мўминларнинг пулига қуришни афзал кўради?
87. Ёки: Ҳақиқий тавба орқали тўлиқ кечириш ва озод бўлиш ҳуқуқига эга бўлганларни папа нимадан кечиради ёки озод қилади?
88. Ёки: Агар папа ҳозир бир марта қилаётган ишини кунига юз марта қилса, ҳар бир мўминга бу кечириш ва озод бўлишни берса, Черковга нима кўпроқ яхшилик қўшиши мумкин эди?
89. Агар папа жонларни пулдан кўра кечиришлар билан қутқаришга интилса, нега у илгари берилган буллалар ва кечиришларни бекор қилади, ваҳоланки улар бир хил даражада таъсирчандир?
90. Оддий одамларнинг бу ўта айёр далилларини фақат куч билан бостириш, оқилона асосда ҳал қилмаслик – Черков ва папани душманларга кулги қилиш ва насронийларни бахтсиз қилиш демакдир.
91. Демак, агар индульгенциялар папа руҳи ва фикрида тарғиб қилинса, бу барча далиллар осонлик билан йўқ қилинади, ундан ҳам кўра – шунчаки мавжуд эмас.
92. Шу сабабли, Масиҳ халқига: "Тинчлик, тинчлик!", – деб ваъз қиладиган, аммо тинчлик бўлмаган барча пайғамбарлар тарқалиб кетсин.
93. Масиҳ халқига: "Хоч, хоч!", – деб ваъз қиладиган, аммо хоч бўлмаган барча пайғамбарлар яхшилик келтирадилар.
94. Насронийларни ўз бошлиғи Масиҳга жазолар, ўлим ва дўзах орқали қувонч билан эргашишга интилишга чақириш керак.
95. Ва беҳуда хотиржамликдан кўра, кўп қайғулар билан жаннатга киришга кўпроқ умид қилишсин.
Абу Муслим (эркин таржима)
