Бир неча сония ичида юз минглаб инсоннинг ўлишига олиб келган атомнинг ичидаги муаззам кучнинг сонияма-сония қандай намоён бўлишини кўриб чиқайлик:
Портлаш они...
Бир атом бомбаси Хирошима ва Нагасакида бўлгани каби 2.000 м. баландликда портлаганини тасаввур қилайлик. Портловчи массани парчалаган ва биринчи ядрони ёриб юборган нейтрон, аввал ҳам айтиб ўтилганидек, масса ичида занжирсимон реакциялар ҳосил қилади. Яъни биринчи парчаланган ядродан чиқиб кетган нейтронлар бошқа ядроларга урилади ва янги ядроларни ҳам парчалайди. Шу тариқа тезлик билан барча ядролар занжирсимон парчаланади ва жуда қисқа вақт ичида портлаш юз беради. Нейтронлар шундай тез ҳаракат қиладики, сониянинг миллиондан бири вақтда бомба тахминан 1.000 миллиард килокалориялик энергия ажратади.
Бомба атрофидаги газ массасининг ҳарорати бир зумда бир нечта миллион даражага, газ босими эса бир миллион атмосферага чиқади.
Портлашдан сониянинг мингдан бири ўтгач
Портлаган газ массасининг диаметри катталашади ва атрофга турли нурлар сочилади. Бу нурлар портлашнинг “бошланғич ёриғи”ни ҳосил қилади. Бу ёриш ўнлаб километр диаметридаги ҳудудда бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай кишида тўлиқ кўрликка сабаб бўлиши мумкин. Шу қадарки, бу ёрқин нур (юза бирлиги бўйича) Қуёш юзасидан чиқадиган нурдан юзлаб марта кучлидир. Портлаш онидан ўтган вақт шунчалик қисқадирки, портлаш яқинида турган инсон кўзини юмушга ҳам улгуролмайди.
Шок тўлқинининг босим олди ёпиқ эшикларда жиддий зарар келтиради. Шунингдек, электр узатиш миноралари, икки қисмдан иборат кўприклар ва шиша-темирдан тайёрланган осмонўпар бинолар ҳам зарар кўради. Портлаш яқинида кукунга ўхшаш жуда майда чанғ миқдори катта даражада кўтарилади.
Портлашдан 2 сония ўтгач...
Ёриқ сочаётган масса ва уни ўраб турган ҳаво бир “ўт тўпи”ни ҳосил қилади. Юзаси ҳали ҳам жуда қизиқ ва Қуёшникига тенг, ҳатто ундан ҳам ёрқин бўлган бу ўт тўпидан чиқаётган иссиқлик 4–5 км диаметридаги ҳудуддаги барча ёнувчи моддаларни ёндириб юборишга етарлидир. Ўт тўпининг ёрқини кўриш ҳиссини тузалмайдиган даражада зарарлаши мумкин. Бу ерда ўт тўпи атрофида жуда катта тезлик билан ҳаракатланаётган шок тўлқини шаклланган бўлади.
Портлашдан 6 сония ўтгач...
Бу вақтда шок тўлқини ер юзасига урилади ва илк механик зарарларга сабаб бўлади. Тўлқин кучли ҳаво босими ҳосил қилади ва бу босим портлаш марказидан узоқлашган сари камаяди. Бу нуқтадан тахминан 1.5 км. узоқликда ҳам қўшимча босим нормал атмосфера босимининг қарийб икки баробари бўлади. Бу босимда инсоннинг тирик қолиш эҳтимоли 1%дир.
Портлашдан 13 сония ўтгач...
Шок тўлқини ер юзасида тарқалади ва уни ўт тўпининг ҳавони силжитишидан юзага келган портлаш кузатиб боради. Бу портлаш ер бўйлаб соатига 300–400 км тезликда ҳаракатланади.
Бу орада ўт тўпи совиб, ҳажми кичрайган бўлади. Ҳаводан енгил бўлгани учун юқорига кўтарила бошлайди. Юқорига йўналган бу ҳаракат ерда шамолнинг йўналишини тескари томонга буриб юборди ва аввал портлаш марказидан ташқига эсган кучли шамол эндиликда марказга томон етишни бошлайди.
Портлашдан 30 сония ўтгач...
Ўт тўпи юқорига кўтарилган сари сфера шакли бузилади ва хос “занғорӣ (мантари) облак” кўринишига кириб боради.
Портлашдан 2 дақиқа ўтгач...
Мантари шаклидаги булут энди 12.000 метр баландликка, яъни атмосферанинг стратосфера қатламига етиб келган бўлади. Бу қадар баландликда эсадиган шамоллар мантари булутини аста-секин тарқатади ва булутни ташкил этувчи моддаларни (асосан радиоактив парчаларни) атмосферага сочиб юборади. Ушбу радиоактив парчалар жуда майда заррачалар бўлгани сабабли атмосферанинг янада юқори қатламларига ҳам кўтарилиши мумкин. Бу парчалар ерга тушгунча атмосферанинг юқори қатламларидаги шамоллар томонидан бутун дунё атрофида бир неча марта айлантирилиши мумкин. Шу тариқа радиация парчалари дунёнинг тўрт томонига тарқалиши мумкин.
Абу Муслим таржимаси
