Сўнгги йилларда Россия оммавий ахборот воситаларида фаол чиққан шахслардан бири — Владимир Соловьёв — Марказий Осиё давлатларига нисбатан ҳақоратли, таҳдидомуз ва менсимаслик руҳидаги баёнотлари билан кенг муҳокамаларга сабаб бўлмоқда. Бу сўзлар фақат журналистик ёки шахсий фикр сифатида эмас, балки минтақадаги мустақил давлатларга нисбатан муайян сиёсий кайфият ва мафкуравий босимнинг ифодаси сифатида қабул қилинмоқда.



 Суверен давлатларга нисбатан менсимаслик



Марказий Осиё мамлакатлари — Қозоғистон, Ўзбекистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон — халқаро ҳуқуқ нуқтаи назаридан тўлақонли, суверен давлатлар ҳисобланади. Уларнинг мустақиллиги БМТ томонидан тан олинган ва халқаро шартномалар билан мустаҳкамланган. Шу ҳолатда Соловьёв томонидан айтилган «тарихий даъво», «қайта таъсир ўтказиш» ёки «сиёсий итоат» мазмунидаги гаплар халқаро ҳуқуқ принципларига очиқдан-очиқ зиддир.



 Неоимпериал кайфиятлар акс-садоси



Соловьёвнинг чиқишларида тез-тез совет даврига ишора қилиш, Марказий Осиёни «таъсир доираси» сифатида тасвирлаш, маҳаллий халқларнинг давлатчилик тажрибасини камситиш каби жиҳатлар кузатилади. Бу эса постсовет маконида ҳали-ҳануз сақланиб қолаётган неоимпериал фикрлашнинг ёрқин намунасидир. Бундай ёндашув XXI аср реалликлари, мустақил ривожланиш йўлини танлаган халқлар иродаси билан мутлақо мос келмайди.



 Ахборот уруши ва жавобгарлик масаласи



Замонавий дунёда оммавий ахборот воситалари ахборот урушида асосий қуролга айланган. Катта аудиторияга эга тележурналистнинг ҳар бир сўзи жамият кайфиятига, миллатлараро муносабатларга таъсир қилади. Шу нуқтаи назардан, Соловьёвнинг ҳақоратли ва таҳдидомуз баёнотлари оддий «шоу» эмас, балки сиёсий оқибатларга эга бўлган ахборот таъсири сифатида баҳоланиши лозим.



 Марказий Осиё жамиятларининг муносабати



Марказий Осиё жамоатчилиги бу каби чиқишларни тобора очиқроқ танқид қилмоқда. Интеллигенция, журналистлар ва сиёсатшунослар бундай баёнотларни халқлар ўртасида ишончсизлик уруғини сочишга қаратилган ҳаракат сифатида баҳоламоқда. Шу билан бирга, минтақада ўз миллий манфаатларини ҳимоя қилиш, ахборот маконида мустақил позицияни кучайтириш зарурати янада равшан бўлмоқда.



Владимир Соловьёвнинг Марказий Осиё давлатларига қарши сўзлари алоҳида шахснинг кескин фикри сифатида эмас, балки муайян сиёсий-мафкуравий муҳитнинг ифодаси сифатида кўрилиши керак. Бу каби чиқишлар минтақа давлатларининг мустақиллиги ва қадр-қимматига нисбатан ҳурматсизликдир. Шу сабабли, Марказий Осиё жамиятлари бундай ахборот босимига нисбатан ҳушёр, қатъий ва бирдам позицияда бўлиши, ўз суверен манфаатларини очиқ ва асосли равишда ҳимоя қилиши зарур.



Бу турдаги гаплар ортида бир нечта аниқ мақсад бор ва улар тасодифий эмас. Қисқача эмас, моҳияти билан очиб бераман:



1. Ички аудиторияни руҳлантириш ва сафарбар қилиш



Владимир Соловьёв каби телетарғиботчиларнинг асосий аудиторияси — Россия ичидаги томошабин.

Марказий Осиё давлатларига нисбатан қаттиқ, таҳдидомуз ва менсимаслик оҳангидаги гаплар:



 “биз кучлимиз” деган тасаввурни мустаҳкамлаш,

 иқтисодий ва сиёсий муаммолардан эътиборни четга буриш,

 ташқи “душман” образи орқали жамиятни бирлаштириш учун хизмат қилади.



Бу — классик пропаганда усули.



2. Марказий Осиёдаги “ичкаридан таъсир”га умид



“Биздаги эшикларни руҳлантирадиган” деган ибора жуда тўғри танланган. Бу гаплар:



 Россияга қарамликни ҳали-ҳануз тўғри деб ҳисоблайдиган қатламни руҳий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш,

 “Москва барибир қайтиб келади” деган хаёлни тирик сақлаш, маҳаллий элита ичида иккиланаётган гуруҳларга сигнал юбориш мақсадини кўзлайди.



Яъни бу сўзлар ташқига эмас, ички “эшиклар”га мўлжалланган.



3. Суверен давлатчилик ғоясини заифлаштириш



Бундай баёнотлар орқали қуйидаги фикр онг остига жойлаштирилади:



 “сиз мустақил эмассиз”,

 “давлатингиз вақтинчалик”,

 “сиз ўзингизни бошқара олмайсиз”.



Бу ахборот урушида давлатчиликка ишончни емиришнинг энг хавфли шакли.



4. Қўрқитиш орқали итоатга мажбур қилиш



Руҳлантирувчи оҳанг — фақат бир томони. Иккинчи томони — психологик босим:



 “қаршилик қилманг”,

 “қарорингиз оқибатсиз қолмайди”,

 “катта ўйинчилар бор”.



Бу очиқ уруш эмас, қўрқитиш орқали бўйсундириш тактикаси.



5. Постимперия синдроми



Энг асосий сабаб — қабул қилолмаслик:



 мустамлака бўлган ҳудудлар мустақил бўлиб қолганини,

 халқлар ўз тақдирини ўзи белгилаётганини,

 Москва марказ бўлмай қолганини.



Шунинг учун бундай гаплар тарихий ҳақиқатдан эмас, йўқотилган ҳукмронликка бўлган ҳасратдан туғилади.



Хулоса (аниқ қилиб айтганда)



Бу “руҳлантирувчи” гаплар орқали кўзланган мақсад:



 Россия ичида — пропаганда,

 Марказий Осиёда — иккиланаётганларни қўллаб-қувватлаш (эшак кабиларни), суверен давлатчиликни — заифлаштириш,

 жамиятни — руҳий жиҳатдан босим остида ушлаш.



Шу боис бундай чиқишлар шахсий фикр эмас, балки мақсадли ахборот таъсири сифатида қаралиши керак.

Абу Муслим (профессор)