Эрондаги ҳозирги сиёсий инқироз фонида айрим доираларда Ризо Паҳлавий “альтернатива раҳбар” сифатида тилга олинаётгани кузатилмоқда. Аммо унинг шахси ва даъволари чуқур таҳлил қилинса, у реал ислоҳот ечимидан кўра, ўтмишга қайтиш рамзи экани аён бўлади. Бу мақолада Ризо Паҳлавийнинг сиёсий легитимлиги, тарихи мероси ва Ислом нуқтаи назаридан муаммоли жиҳатлари танқидий ёритилади.



 Монархия меросининг оғир юки



Ризо Паҳлавий — Эронни 1979 йилгача бошқарган Паҳлавийлар сулоласининг вориси. Бу сулола даврида мамлакат ташқи томондан “замонавий” кўрингандек бўлса-да, амалда:



 сиёсий партиялар тақиқланган,

 мухолифат қатағон қилинган,

 САВАК каби хавфсизлик идоралари орқали қийноқ ва қўрқув сиёсати юритилган, Ғарб манфаатлари ички сиёсатдан устун қўйилган.



Ризо Паҳлавий бу меросдан очиқ ва қатъий равишда масъулият олганини ҳалигача айтмаган. Аксинча, у кўп чиқишларида отасининг даврини “барқарорлик ва тараққиёт” сифатида тасвирлайди. Бу эса зулмни оқлашга яқин позициядир.



 “Демократия” шиори ва аниқ режанинг йўқлиги



Ризо Паҳлавий ўзини монархияни тўлиқ тиклаш тарафдори эмас, “референдум орқали халқ қарор қилади” дея тақдим этади. Бироқ амалда:



 у аниқ сиёсий дастур таклиф қилмаган,

 иқтисод, ижтимоий адолат, миллий масалалар бўйича мукаммал режаси йўқ,

 мамлакат ичида реал ташкилий тузилмаси мавжуд эмас.



Унинг таянчи — асосан диаспора, хусусан Ғарбда яшовчи, Эрон реал ҳаётидан узоқ қатламдир. Бу эса унинг ички легитимлигини заифлаштиради.



 Ғарбга суянган мухолифат — мустақиллик муаммоси



Ризо Паҳлавийнинг сиёсий майдондаги фаолияти кўпинча Ғарб оммавий ахборот воситалари ва сиёсий доиралари орқали олиб борилади. Унинг чиқишларида:



 ташқи босимни қўллаб-қувватловчи ишоралар,

 санкцияларни “режимга қарши восита” сифатида оқлаш,

 Эрон ичидаги оғриқли ижтимоий оқибатларга етарли эътибор бермаслик



каби жиҳатлар бор. Бу ҳолат уни миллий мустақил позиция эмас, балки ташқи манфаатларга мос мухолифат сифатида кўрсатади.



 Ислом нуқтаи назаридан муаммоли жиҳатлар



Исломда ҳокимият — омонат. У адолат, ҳисобдорлик ва зулмдан йироқлик билан боғлиқ. Паҳлавийлар даври эса:



 динни жамият ҳаётидан сиқиб чиқариш,

 уламоларни камситиш,

 диний қадриятларни давлат сиёсатидан четлатиш билан эсда қолган. Ризо Паҳлавий бу борада ҳам аниқ позиция билдирмаган: у Исломни жамият ҳаётида қандай ўрин тутиши кераклиги ҳақида мавҳум, икки маъноли гаплар билан чекланади. Бу эса диндор қатлам учун ишонч уйғотмайди.



 “Муллаларга қарши” бўлиш етарлими?



Ризо Паҳлавийни қўллаб-қувватлаётган айримлар учун асосий аргумент — “у ҳозирги ҳокимиятга қарши”. Аммо тарих кўрсатганидек, бир золимга қарши бўлиш инсонни автоматик равишда адолатли раҳбар қилмайди. Агар альтернатива:



 ўтмиш зулмини оқласа,

 ташқи кучларга (Исроилга) суянса,

 жамиятнинг диний ва миллий тузилмасини инкор қилса,



у ҳолда у ҳақиқий ечим эмас, балки янги муаммо бўлади.



Ризо Паҳлавий — Эрон учун янги келажак эмас, ечилмаган ўтмиш рамзидир. У:

 отасининг зулмли меросидан очиқ узилмаган,

 аниқ сиёсий дастурга эга эмас,

 асосан ташқи аудиторияга суянган,

 Ислом ва миллий қадриятлар масаласида ноаниқ позицияда.

Эрон жамияти учун ҳақиқий ечим — ё муллалар, ё подшоҳлар ўртасида танлов қилиш эмас. Балки адолатли, ҳисобдор, миллий ва диний қадриятларни инобатга олган янги сиёсий модел яратишдир. Шу нуқтаи назардан Ризо Паҳлавий ҳозирча реал альтернативa сифатида эмас, балки тарихий баҳс мавзуси сифатида қолмоқда.

Абу Муслим (профессор)